Bu yazıda, bu sürekliliği açıklamak için “Yolsuzluk Kısır Döngüsü” adını verdiğim kavramsal bir çerçeve öneriyorum. Bu çerçeve, yolsuzluğu yalnızca bireylerin yasa dışı davranışlarıyla açıklamıyor; siyasal denetim, ekonomik güç, nüfuz kanallarına erişim, çıkar ağları ve yurttaşların siyasal etkisi arasındaki ilişkileri de dikkate alıyor. Döngünün nasıl işlediğini açıklamadan önce, nasıl bir dünyayla karşı karşıya olduğumuza bakalım.

Transparency International’ın 2025 Yolsuzluk Algı Endeksi, 182 ülke ve bölgeyi kapsıyor. Endekste 100 puan, kamu sektöründeki yolsuzluk algısının çok düşük; 0 puan ise çok yüksek olduğunu gösteriyor. Başka bir deyişle, puan düştükçe yolsuzluğun daha yaygın olduğu algısı güçleniyor. 2025’te dünya ortalaması 42’ye gerilerken ülkelerin üçte ikisinden fazlası 50 puanın altında kaldı. 2012’den bu yana yalnızca 31 ülke belirgin bir iyileşme gösterdi; 50 ülke geriledi, 100 ülkede ise kayda değer bir değişiklik görülmedi.

Yolsuzluk göstergelerindeki kötüleşmeye başka olumsuz siyasal gelişmeler de eşlik ediyor. Transparency International’a göre, Yolsuzluk Algı Endeksi’nde belirgin biçimde gerileyen 50 ülkenin 36’sında sivil alan da daraldı. Freedom House ise siyasal haklar ve sivil özgürlüklerin 2025’te dünya genelinde üst üste yirminci kez gerilediğini bildiriyor. Durum 54 ülkede kötüleşirken 35 ülkede iyileşti. Bugün dünya nüfusunun yalnızca yüzde 21’i, kuruluşun “özgür” olarak sınıflandırdığı ülkelerde yaşıyor. Yirmi yıl önce bu oran yüzde 46’ydı.

Bu veriler, yolsuzluk ile demokrasideki gerileme arasında her yerde aynı biçimde işleyen doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi olduğunu kanıtlamıyor. Ancak yolsuzluğu denetlemekte yaşanan güçlüklerin, siyasal iktidarı sınırlayan kurumların ve kamusal denetimin birçok ülkede zayıfladığı bir döneme denk geldiğini gösteriyor.

Bu tablonun yurttaşları ilgilendiren bir yönü de var. OECD’nin 2023’te 30 ülkede yürüttüğü araştırmada, katılımcıların yüzde 39’u ulusal hükümetlerine yüksek veya orta düzeyde güvendiğini söyledi. Buna karşılık yüzde 44’ü hükümete çok az güvendiğini ya da hiç güvenmediğini belirtti. Daha çarpıcı olan ise katılımcıların yüzde 53’ünün, siyasal sistemin kendileri gibi insanların söz sahibi olmasına imkân tanımadığını düşünmesiydi.

Siyasal söz hakkı ile güven arasındaki bağ oldukça güçlü. Hükümet kararlarında söz sahibi olduğuna inananların yüzde 69’u ulusal hükümete güveniyor. Söz sahibi olmadığını düşünenlerde ise bu oran yüzde 22’ye düşüyor. Aradaki 47 puanlık fark, gelir, eğitim veya diğer toplumsal özelliklere bağlı güven farklarından daha büyük.

Dolayısıyla karşımızda yalnızca yolsuzluğun yaygın olduğu bir dünya yok. Aynı zamanda siyasal denetimin birçok yerde zayıfladığı ve toplumun önemli bir bölümünün siyasette etkili olabildiğinden kuşku duyduğu bir dünyada yaşıyoruz. Bu üç gelişmenin birbirinden bağımsız olmadığını düşünüyorum. Önerdiğim Yolsuzluk Kısır Döngüsü çerçevesi, bu gelişmeler arasındaki bağlantıyı yedi halkadan oluşan bir süreç üzerinden açıklıyor.

Döngünün ilk halkası denetimin zayıflamasıdır. Parlamento, yargı, bağımsız denetim kurumları, basın ve sivil toplum, siyasal iktidarın kullanımını izleyen ve sınırlayan yapılardır. Bu kurumların bütünüyle ortadan kalkması gerekmez. Parlamento çalışmayı sürdürürken denetim gücünü yitirebilir; mahkemeler varlığını korurken bağımsız hareket etmekte zorlanabilir; ihale ve denetim kuralları yürürlükte olduğu hâlde istisnalar çoğalabilir. Kısacası, kurumların varlığını sürdürmesi ile iktidarı gerçekten sınırlandırabilmesi aynı şey değildir.

Denetimin zayıflaması, siyasal nüfuz kanallarına ayrıcalıklı erişimi kolaylaştırır. Ekonomik ve toplumsal kaynakları daha geniş olan kişi ve gruplar karar vericilere daha düzenli ulaşabilir, karar alma çevreleriyle daha yakın ilişkiler kurabilir ve kamu politikalarını diğer aktörlere kıyasla daha fazla etkileyebilir. Üstelik bu ilişkilerin yasa dışı olması gerekmez; burada dikkat edilmesi gereken, belirli grupların karar süreçlerine sürekli ve ayrıcalıklı biçimde erişebilmesidir.

Bu yakınlık zamanla ekonomik kazanca dönüşebilir. Kamu ihaleleri, ruhsatlar, imar kararları, vergi avantajları, krediler, özelleştirmeler ve düzenleyici kararlar bu dönüşümün araçları olabilir. Böylece siyasal bağlantılar ekonomik çıkar elde etmenin bir aracına dönüşür. Bu noktada yolsuzluk, rüşvetten veya doğrudan para aktarımından ibaret olmaktan çıkar; kamu kararlarının belirli özel çıkarlara sürekli avantaj sağladığı daha kapsamlı bir sorun hâline gelir.

Bu süreç denetlenemezse ekonomik kazanç, daha güçlü çıkar ağları yaratır. Mali gücü artan aktörler siyasal ilişkilerini genişletebilir, lobi faaliyetlerini finanse edebilir; uzmanlara, medyaya ve yeni ilişki ağlarına erişebilir. Böylece karar merkezleriyle kurulan ayrıcalıklı ilişkiler, kişiler arasındaki bağların ötesine geçerek kalıcı yapılara dönüşür. Veblen’in kavramını izleyerek bunları “yerleşik çıkarlar” olarak adlandırabiliriz.

Güçlenen yerleşik çıkar ağları, kurumsal aşınmayı hızlandırır. Kendilerine avantaj sağlayan düzenin sürmesi, bu ağların temel hedeflerinden biri hâline gelir. Bunun için kurumların ortadan kaldırılması gerekmez. Düzenleyici kurumların bağımsızlığının zayıflaması, soruşturmaların sonuçsuz kalması, kamu ihalelerindeki istisnaların genişlemesi veya araştırmacı gazeteciliğin hareket alanının daralması yeterlidir. Kurumlar yerinde dururken hesap sorma kapasitelerini yitirebilir. Yerleşik çıkar siyaseti, bu koşulların oluşmasını ve sürmesini sağlamaya yönelir.

Kurumsal aşınma derinleşip devlet kurumlarına yayıldıkça yurttaşlar arasında siyasal etkisizlik duygusu güçlenir. Yurttaşlar; yolsuzluk haberlerine, soruşturmalara, seçimlere ve siyasetçilerin değişmesine rağmen aynı ilişkilerin sürdüğünü gördükçe, siyasal eylemlerinin sonuç vereceğine dair inançlarını yitirebilir.

Yurttaşların kendilerini siyaseten etkisiz görmeleri, sorunlara ilgisiz oldukları anlamına gelmez. İnsanlar yolsuzluğu reddederken kendi eylemlerinin sonucu değiştirmeyeceğine de inanabilir. OECD verilerinde siyasal söz hakkı algısı ile kurumsal güven arasında görülen belirgin fark, yurttaşların kendilerini etkili hissedip hissetmemelerinin güven düzeyiyle yakından ilişkili olduğuna işaret etmektedir.

Döngünün son halkası toplumsal denetimin zayıflamasıdır. Siyasal katılımın sonuç vermediğini düşünen insanların kamu kurumlarını izleme, örgütlenme, bilgi talep etme ve uzun soluklu kamusal girişimlere katılma isteği azalabilir. Böylece yurttaşların, basının ve sivil toplumun siyasal iktidar üzerindeki denetim gücü zayıflar.

Döngü bu noktada kapanır. Toplumsal denetimin gerilemesi, başlangıçtaki denetim zayıflığını daha da derinleştirir. Denetimin azalması siyasal nüfuz kanallarına ayrıcalıklı erişimi kolaylaştırır; bu erişim ekonomik kazanç yaratır; ekonomik kazanç yerleşik çıkar ağlarını güçlendirir; güçlenen ağlar kurumların denetim kapasitesini aşındırır; kurumların sonuç üretememesi de siyasal etkisizlik duygusunu besler.

Sonuç olarak, yolsuzlukla mücadeleyi yalnızca suç işleyenleri ortaya çıkarmak ve cezalandırmakla sınırlamak kalıcı sonuç üretmez. Cezalandırma elbette gereklidir; ancak döngünün yalnızca bir halkasına müdahale eder. Karar merkezlerine kimlerin erişebildiği, siyasal nüfuzun hangi yollarla ekonomik kazanca dönüştüğü, bu kazancın yeni nüfuz imkânları yaratıp yaratmadığı ve denetim kurumlarının gerçekten hesap sorup soramadığı değişmedikçe yolsuzluk, farklı aktörler aracılığıyla varlığını sürdürebilir.

Bu nedenle Yolsuzluk Kısır Döngüsü, yolsuzlukla mücadeleyi yalnızca hukuki veya ahlaki bir mesele olarak değil, aynı zamanda bir siyasal iktisat sorunu olarak ele alır. Tartışma, siyasal rejimin biçimiyle sınırlı değildir; siyasal güç, ekonomik ayrıcalık ve toplumsal denetim arasındaki ilişkilerin nasıl düzenlendiğini de kapsar. Kısacası, bu tartışma eninde sonunda insanlığın kapitalizmle yüzleşmesi gerektiği gerçeğine uzanır.

Hırsızlığa ilişkin ahlaki yasa çok eski ve kesindir: Başkasına ait olanı alma. Bunu çocuklara ceza kanununu öğreterek benimsetmeyiz. Başkasının hakkına el uzatmanın yanlış olduğunu öğretiriz. Büyüdükçe bunu yalnızca hukukun yasakladığı ve cezalandırdığı bir suç olarak değil, uyması gereken ahlaki bir zorunluluk olarak görmesini bekleriz. Çalmamasının nedeninin yalnızca yakalanma ve cezalandırılma korkusundan değil, başkasının hakkını almayı yanlış bulmasından kaynaklanmasını isteriz.

Durkheim’ın ahlak üzerine düşünceleri burada önem kazanır. Toplum, insan davranışını yalnızca yasalar ve cezalarla düzenlemez. Doğru ile yanlışın, ayıp ile kabul edilebilir olanın ölçüleri toplumsal hayat içinde öğrenilir. Ailede, okulda ve başkalarıyla kurulan ilişkilerde edinilen bu ölçüler zamanla insanın vicdanının ayrılmaz parçalarına dönüşür. Böylece kişi, yapma imkânı bulunsa bile bazı şeyleri yapmaz. Onu durdurmak için her zaman dışarıdan bir gözetim ya da ceza tehdidi gerekmez.

Norbert Elias’ın uygarlık sürecine ilişkin yaklaşımı bu dönüşümü başka bir açıdan ele alır. Toplumsal hayat çeşitlenip karmaşıklaştıkça davranışları denetleyen güç giderek dışarıdan içeriye taşınır. Herkesin başına bir polis dikmek, her yasağın arkasına bir ceza koymak gerekmez. İnsan kendini denetlemeyi, arzularına sınır koymayı ve başkalarıyla yaşamanın gerektirdiği kurallara uymayı öğrenir. Bu sınırı aştığında yalnızca yakalanmaktan korkmaz; yaptığından rahatsızlık duyar. Bu yüzden, Elias, utanç ve suçluluk, dışarıdan konulan sınırın vicdana yerleşmesiyle ortaya çıkar, der.

Suçluluk ile utanma arasında ise önemli bir ayrım vardır. Suçluluk, insanın yaptığına dönüp “Bunu yapmamalıydım” demesidir. Verdiği zararı görür ve kendi davranışını yanlış bulur. Utanmada başkalarının bakışı daha belirleyicidir. İnsan, yaptığının bilinmesi hâlinde ailesinin, arkadaşlarının, komşularının ya da meslektaşlarının yüzüne nasıl bakacağını düşünür.

Charles Cooley’nin “ayna benlik” kavramı bu duyguyu anlamaya yardımcı olur. Kendimizi yalnızca kendi gözümüzden değerlendirmeyiz; başkalarının bizi nasıl gördüğüne ilişkin düşüncemiz de kendimiz hakkındaki yargımızı biçimlendirir. Dürüst ve güvenilir biri olduğumuza inanmak istiyorsak, değer verdiğimiz insanların da bizi öyle görmesini isteriz. Davranışımız bu görüntüyle bağdaşmadığında utanç duyarız.

Gündelik Türkçede bunun köklü karşılıkları vardır. “Yüzüne bakamamak”, “insan içine çıkamamak”, “yüzü kızarmak”, “el âleme rezil olmak” gibi sözler utanmanın toplumsal yönünü anlatır. Elbette utanmanın her biçimi ahlaki değildir. Toplum, insanları yoksulluğu, kimliği ya da hayat tarzı nedeniyle de utandırabilir. Başkasının hakkını yemek karşısında duyulan utanç ise bundan çok farklıdır. Burada kişinin kim olduğu değil, bir başkasına ne yaptığı önemlidir. Böyle bir utanç, birlikte yaşamanın ahlaki sınırlarını koyar ve korur.

Erving Goffman’ın toplumsal hayatta taşıdığımız “yüz” üzerine söyledikleri de bu çerçevede anlam kazanır. Dürüst bir iş insanı, güvenilir bir yönetici, saygın bir siyasetçi, öğrencilerine ve bilime saygılı bir hoca ya da iyi bir anne veya baba olarak tanınmak isteriz. Bu kimlik yalnızca insanın kendisi hakkında anlattığı hikâyeye dayanamaz; başkalarıyla kurduğu ilişkilerce onaylanır. Davranış ile ötekilerin gözündeki saygın kimlik arasındaki bağ koptuğunda mahcubiyet doğar. İnsan açıklama yapma, geri çekilme ya da kaybettiği itibarı onarma ihtiyacı hisseder.

Devam eden soruşturmanın düşündürücü yanlarından biri de bu dediğimle yakında ilgilidir. Ağır iddiaların ve büyük para hareketlerinin konuşulduğu bir ortamda, adı bunlarla anılan kişilerden utanma duygusuyla dile getirdikleri hiçbir söz işitilmiyor. Savunmalar eğer yapılıyorsa daha çok hukuksal bir dille ortaya konuyor: İddialar henüz kanıtlanmadı, soruşturma sürüyor, suç işlenip işlenmediğine yargı karar verecek. Bunların hepsi hukuken geçerlidir. Masumiyet karinesi herkes için bir haktır. Ancak ceza sorumluluğu ile insanın kendi davranışı hakkında vereceği ahlaki hüküm aynı değildir. Biri yargının vereceği karara, diğeri insanın vicdanına ilişkindir.

Kısacası, yaşananlar, ülkede başkasının hakkını alarak zenginleşmenin önündeki hukuki engellerin zayıflamasının ötesinde bir sosyal çöküşe işaret ediyor. Daha kaygı verici olan, önüne “hırsızlık” imkânı çıkan bazı insanların “başkasının olanı” almaktan çekinmemesi, bunu yaptığında da utanç ya da suçluluk duymamasıdır. Hukuk insanı yargılayabilir ve cezalandırabilir. Fakat onu başkasının hakkına el uzatmaktan alıkoyacak içsel sınır ortadan kalkmışsa, cezanın tek başına onarabileceği şey toplumun varlığı için yeterli bir güvence oluşturamaz.

Bu yazıyı kaleme almama neden olan üzücü bir gözlemle sözümü bağlayayım. Dün Çeşme çarşısında altı kişilik bir grup, bir dükkân sahibini onlarca kişinin gözü önünde ağır biçimde darp etti. Dövdükleri insan kanlar içinde ve baygın hâlde yerde yatarken onu öylece bırakıp hızla uzaklaştılar. Olay jandarmaya intikal etti. Saldırganlar yakalandıklarında yargı önünde hesap verecek, görgü tanıklarından bazıları da gördüklerini anlatacaktır.

Ama yargılanmaları başka, yaptıklarıyla yüzleşmeleri başka bir şeydir. Gün ortasında, hepimizin gözleri önünde bir insanı öldüresiye dövebilenler, onun sahip olduğu en değerli varlığa, canına yönelmişlerdir. Suçlu bulunup hapse gönderilmeleri mümkündür. Bununla birlikte hiçbir mahkeme kararı onların yaptıklarından utanmalarını ya da yerde bıraktıkları insan için suçluluk duymalarını sağlayamaz.

Başkasının parasını almakla canına kastetmek elbette aynı fiiller değildir. Yine de ikisini ayıran bütün farklılıkların gerisinde çok eski ve kesin olan o ahlaki yasa durmaktadır: Başkasına ait olanı alma.

Bu nedenle yaşadığımız “asrın dolandırıcılığı” yalnızca finansal ve ekonomik bir bozulma, hukuksuzluk ya da yolsuzluk değildir. Daha sarsıcı olan, insanı başkasının hakkına el uzatmaktan alıkoyan, el uzattığında suçluluk duymasını ve başkalarının yüzüne bakarken utanmasını sağlayan ahlaki terbiyenin kaybedilmiş olmasıdır. Hukukun zayıflamasının toplum için sonuçları ağırdır; insanın ahlaki terbiyesini kaybetmiş olması da bu sürece eşilik ediyorsa çok daha derin bir çöküş yaşanmaktadır. Olaya, hukusal olduğu kadar sosyolojik bir gözle de bakmak zorundayız.

Bir insanın tüketebileceklerinin sonuçta bir sınırı var. Kaç evde yaşayabilir, kaç arabaya binebilir, ne kadar seyahat edebilir? Geleceğini güvence altına almak için para biriktirmek de anlaşılır bir ihtiyaç ama onun da bir sınırı var.

O halde, neden daha fazlasını isteyenler var? Yanıt basit: Servet aynı zamanda güçtür. Bu güç başkaları karşısındaki konumunuzu belirliyorsa ne kadarının “yeterli” olduğuna dair ölçü de ortadan kalkar. Tüketimin ve tasarruf ihtiyacının bir doyum noktası vardır; gücün böyle doğal bir sınırı yoktur.

Finansal kapitalizmde servet, daha fazla servet edinmenin ve rekabet üstünlüğü sağlamanın temel dayanağı olmuştur. Elinizdeki varlık arttıkça yalnızca daha zengin olmazsınız; daha önce yapamadığınız şeyleri yapabilecek ekonomik güce de kavuşursunuz.

Bir şirketin piyasa değerinin 10 milyar liradan 100 milyar liraya çıktığını düşünün. Şirketin dörtte birine sahip olan kişinin payı da 2,5 milyar liradan 25 milyar liraya yükselir. Bunu nakde çevirmeden de kullanabilir. Daha fazla borçlanabilir, başka şirketlere ortak olabilir, yeni varlıklar satın alabilir. Dün yapamadığı hamleleri bugün yapabilir.

Kapitalizmin bu son aşamasında rekabet bu yüzden kimin daha çok harcayabildiği üzerinden değil, sahip olduğu serveti ne ölçüde yeni ekonomik güce çevirebildiği üzerinden sürer. Finansal birikim arttıkça hareket alanı genişler; genişleyen hareket alanı da yeni kazançların önünü açar.

Siyaset bu ekonomik gücü büyütmenin en kolay yollarından biridir. Bir ruhsat yeni bir pazar açar, bir kamu ihalesi yıllarca gelir sağlar, bir düzenleme rakiplerin hareket alanını daraltır. Kamu kararlarını etkileyebilme gücü gelecekteki kazançları değiştirir; bu nedenle günümüz kapitalizminde siyasi nüfuz ekonomik bir değerdir.

Bu bağlamda siyaset ile sermaye arasındaki ilişki tek yönlü düşünülmemelidir. Siyasi güç bazı kesimlerin zenginleşmesinin önünü açar; büyüyen ekonomik güç ise siyasette daha fazla nüfuz kurma imkânı sağlar. Para siyasi nüfuzu, siyasi nüfuz da yeni kazançları besler. İkisi birbirini büyüten bir düzen inşa eder.

Bu düzenin üzerinde yükseldiği sanayi kapitalizminde üretim yoluyla zenginleşmenin maddi sınırları vardır. Bir sanayi kuruluşunu düşünün. Tesis kuracaksınız, insan çalıştıracaksınız, ham madde alacak, üretecek ve ürettiğinizi satacaksınız. Bütün bunlar sermaye, teknoloji, organizasyon ve zaman gerektirir.

Fabrikanın kapasitesini bir gecede on katına çıkaramazsınız. Yeni bir tesisi birkaç günde kuramaz, üretimi sınırsız ölçüde hızlandıramazsınız. Para belirleyicidir ama tek başına yetmez; emek ve zaman gerekir. Üretimin hızı fiziksel dünyanın sınırlarına tabidir. Siyasi nüfuz üzerinden elde edilen kazanç ise bu sınırlara tabi değildir.

Bu iki yol arasındaki kazanç hızı farkı sermayenin faaliyet yönünü belirler. Siyasi nüfuz daha yüksek ve daha hızlı kazanç sağlıyorsa para fabrika, teknoloji ve verimlilik yerine bu nüfuzu sağlayacak ilişkilere akar. Üretime yatırım yapmanın ekonomik motivasyonu zayıflar.

Bu durumda mülkiyet hakları ile sermaye birikimi arasındaki ilişkiyi yeniden gözden geçirmemiz gerekir. Özel mülkiyetin sermaye birikimi için gerekli olduğunu söylemekle, her özel mülkiyet türünün sermaye birikimine hizmet ettiğini söylemek aynı şey değildir.

Bir mülkiyet biçimi sahibine üretime yaptığı katkıdan bağımsız olarak sürekli gelir, siyasi nüfuz ve yeni varlıklar edinme imkânı sağlıyorsa bu hakkın toplumda ne işe yaradığına bakmak gerekir. Üretim araçlarının finansal değerlere dönüştürülerek mülk edinilmesi toplumsal refahı artırmaktan çok baltalayan bir işleve sahip oluyorsa, bunların mülkiyet hakkı kapsamında savunulması da sermaye birikimi açısından tartışmalı hâle gelir.

Kısacası, iş dönüp dolaşıp toplumsallaşmış bir üretim sistemi olarak kapitalizm ile servet gücünü elinde toplamış ve bu gücü durmaksızın büyütmek için toplumdan ve hukuktan kopmuş bir plütokrasi arasındaki çelişki ve çatışmaya gelmektedir. İşin ilginç yanı, mevcut koşullar altında bu ikisinin birbirine yaslanarak varlığını sürdürmesidir. Ne var ki bu birliktelik, birikmiş toplumsal sorunları çözmeye yetecek bir ekonomik dinamizm yaratamamaktadır. Kapitalizm miadını doldurmuş durumdadır. Fakat bunu görebileceğimiz bir kamusal ortam henüz ortaya çıkmış değildir.

Şimdilik insanların doymak bilmeyen servet hırsına bakıp şaşırıyoruz. Şimdilik.

1968’in önemi, yerleşik siyasal ve toplumsal düzeni sarsmış olmasından kaynaklanır. Hareketler ABD hegemonyasına, Vietnam Savaşı’na, sömürgeciliğe, ırkçılığa ve otoriter yönetime karşı çıkıyordu. Aynı zamanda sosyalist partilerin, sendikaların ve ulusal kurtuluş hareketlerinin oluşturduğu eski sol yapılara da itiraz ediyordu. Gençler, devlet iktidarını ele geçirmeyi bütün sorunların çözümü olarak gören merkeziyetçi ve hiyerarşik siyaset anlayışını sorguluyordu.[1]

1968 hareketleri varlıklarını uzun süre sürdüremedi. 1980’lere gelindiğinde bu hareketlerin önemli bir bölümü dağılmıştı. Fransa’da hükûmet devrilmemiş, kapitalizm sona ermemiş, savaşlar da durmamıştı. Buna rağmen kadınların, öğrencilerin, siyahların, çevrecilerin ve farklı kimlik gruplarının talepleri siyasal alanın kalıcı unsurları hâline geldi. Üniversiteler, siyasal partiler, sendikalar, medya, aile ilişkileri ve çalışma hayatı bu taleplerin etkisiyle dönüşüme uğradı. Yeni araştırma alanları, yeni örgütlenme biçimleri ve yeni katılım kanalları ortaya çıktı.

1968 neden kalıcı bir etki yarattı?

1968 kuşağının gücü yalnızca genç olmasından kaynaklanmıyordu. Üniversitelerde, öğrenci birliklerinde, sendikalarda, mahallelerde, dergilerde ve siyasal örgütlerde süreklilik taşıyan ilişkiler kurulabiliyordu. Farklı ülkelerdeki hareketler birbirini izliyor, birbirinden öğreniyor ve yerel mücadeleleri dünya ölçeğindeki gelişmelerle ilişkilendiriyordu.

Öğrencilerin talepleri yalnızca kendi yaş gruplarının sorunlarıyla sınırlı kalmadı. Fransa’da öğrenci eylemlerini milyonlarca işçinin katıldığı grevler izledi. ABD’de savaş karşıtı hareket, siyahların hak mücadelesi ve feminist hareketle kesişti. Avrupa’daki gençlik hareketleri ise sömürgecilik karşıtı mücadelelerden ve Üçüncü Dünya devrimlerinden etkilendi.

Bu ilişkiler, gençliği yalnızca demografik bir yaş grubu olmaktan çıkararak siyasal bir aktöre dönüştürdü. Gençler, toplumun farklı kesimlerinde biriken itirazları yeni bir siyasal dil içinde bir araya getirebildi. Hareketlerin kalıcı etkisi de gençlerin kendi gündemlerini daha geniş toplumsal meselelerle ilişkilendirebilmesinden doğdu.

1968 hareketlerinin yerleşik partiler karşısında belirli bir özerkliği de vardı. Gençler, partilerin gençlik kollarında yükselmekle yetinmedi; kendi örgütlerini, yayınlarını ve tartışma alanlarını kurdu. Bu özerklik, daha önce siyasetin dışında tutulan sorunların yerleşik siyasal ve ekonomik güç odaklarının denetiminin daha sınırlı olduğu kamusal alanlara taşınmasını sağladı.

Hareketlerin bazı üyeleri daha sonra partilere, parlamentolara, üniversitelere, medyaya ve kamu kurumlarına girdi; bu alanlarda etkili konumlara yükseldi. Ancak onların kurumlar içindeki etkisini güçlendiren ayırt edici unsur, kurumların dışında varlığını sürdüren toplumsal hareketler ve siyasallaşmış kamusal ortam oldu. Kurumlara giren aktörler ile kurumları dışarıdan zorlayan hareketler arasındaki bağ, kurumsal yenilenmenin önünü açtı.

Bu yenilenmenin elbette sınırları da vardı. Luc Boltanski ve Ève Chiapello, 1968’in hiyerarşiye, bürokrasiye ve tekdüze çalışma hayatına yönelttiği eleştirilerin bir bölümünün daha sonra kapitalizm tarafından benimsendiğini göstermektedir. Özerklik, yaratıcılık ve esneklik talepleri yeni şirket yönetimi anlayışlarının diline çevrilmiş; ancak bu dönüşüm ekonomik güvencesizliği ve eşitsizliği ortadan kaldırmamıştır.[3] Başka bir deyişle hâkim kurumlar, hareketlerin bazı taleplerini kendi işleyişlerine ve çıkarlarına uyarlayarak benimsemiş; bu süreçte söz konusu taleplerin dönüştürücü etkisini sınırlandırmış ve onları mevcut sistemle bütünleştirebilmiştir.

Gençler bugün neden aynı etkiyi yaratamıyor?

Günümüzde gençler siyasete ilgisiz değildir. İklim krizinden barınma sorununa, işsizlikten savaşlara kadar pek çok konuda hızla harekete geçebiliyorlar. Sosyal medya sayesinde kısa sürede milyonlarca kişiye ulaşabiliyor ve siyasal gündemi etkileyebiliyorlar. Buna rağmen bu hareketlilik, 1968 sonrasında görülen ölçüde kalıcı bir kurumsal yenilenme yaratmıyor.

Bu farkın önemli nedenlerinden biri, gençlerin örgütlenebileceği toplumsal zeminin geçmiş dönemlere kıyasla piyasa ilişkilerinin ve sermaye baskısının çok daha güçlü etkisi altında olmasıdır. Sendika üyeliği gerilemiş, partilerin toplumla sürekli ve geniş ölçekli örgütsel bağlar kurma imkânları daralmış, üniversiteler piyasa baskısı altında giderek daha fazla ekonomik işleyişe tabi hâle gelmiş, çalışma ilişkileri ise güvencesizleşmiştir. İnsanlar aynı iş yerinde, mahallede veya siyasal örgütte uzun süre birlikte kalmadıkları için ortak deneyimlerini sürekli ve kalıcı bir örgütsel güce dönüştürmekte zorlanmaktadır.

Didi Kuo, çağdaş partilerin toplumdaki farklı çıkar ve talepleri örgütleyen yapılar olmaktan giderek uzaklaştığını, buna karşılık faaliyetlerini ağırlıklı olarak seçim kazanmaya yönelttiğini savunmaktadır.[8] Daniel Schlozman ve Sam Rosenfeld ise üyelerle kurulan bağların zayıfladığı; buna karşılık bağışçıların, profesyonel kampanya ekiplerinin, danışmanların ve medya ağlarının güç kazandığı günümüz siyasal partilerini “içi boşalmış partiler” olarak tanımlamaktadır.[9]

Bu partilerin gençlere bütünüyle kapalı olması gerekmez. Genç siyasetçiler parti örgütlerinde yükselebilir, milletvekili seçilebilir ve hatta liderliğe ulaşabilir. Ancak bu yükseliş çoğu zaman parti yönetimlerinin onayından, finansman ağlarından, medya görünürlüğünden ve profesyonel siyaset kariyerinin yerleşik kurallarından geçer. Böylece genç aktör, sisteme girerken kendisinden önce kurulmuş ilişkiler ağının ve mevcut güç dengelerinin içine yerleşir.

Max Weber’in parti anlayışı bu sürecin işleyişini açıklamaya yardımcı olmaktadır. Modern parti, toplumsal talepleri temsil ederken aynı zamanda siyasal kariyerlerin şekillendiği bir örgütsel yapı oluşturur.[4] Robert Michels’in “oligarşinin demir yasası” olarak tanımladığı eğilim de bu noktada ortaya çıkar: Örgütün sürekliliğini sağlayan yönetici kadrolar, zamanla üyeler karşısında daha güçlü ve özerk bir konum kazanabilir.[5] Thorstein Veblen’in “yerleşik çıkarlar” kavramı ise kurumların çevresinde oluşan çıkarların zamanla korunması gereken yapılara dönüşebileceğine işaret eder.[6] C. Wright Mills de siyasal, ekonomik ve bürokratik seçkinler arasında kurulan ilişkilerin birbirine bağlı iktidar çevreleri oluşturduğunu belirtmektedir.[7]

Bu yaklaşımlar birlikte düşünüldüğünde, gençlerin partilerde yükselmesinin her zaman kurumların yenilenmesi anlamına gelmediği görülür. Belirli ekonomik, toplumsal ve örgütsel koşullar altında genç siyasal aktörlerin yükselişi, mevcut yapıların dönüşmesinden çok yeniden üretilmesine hizmet edebilir. Parti genç aktöre siyasal bir kariyer imkânı sunar; örgütsel oligarşi bu kariyerin kurallarını belirler; yerleşik çıkarlar kabul edilebilir değişimin sınırlarını çizer; iktidar çevreleri ise başarılı siyasal aktörü mevcut ilişkiler ağına dâhil eder. Böylece siyasal aktörler gençleşirken kurumların işleyişi ve güç ilişkileri büyük ölçüde değişmeden kalabilir.

Bu sürecin günümüzde aldığı biçimi açıklarken Olúfẹ́mi O. Táíwò’nun “elitlerin ele geçirmesi” kavramı da açıklayıcı bir çerçeve sunmaktadır. 1968 hareketlerinin bazı taleplerinin zamanla mevcut kurumlar tarafından soğurulmasına benzer biçimde Táíwò da partilerin yeni toplumsal hareketlerin dilini, sembollerini ve bazı temsilcilerini benimseyebildiğini; buna karşılık kaynakların dağılımını ve karar alma düzenini değiştirebilecek talepleri geri plana itebildiğini göstermektedir.[10] Böylece gençler ve yeni toplumsal kesimler siyasal alanda daha görünür hâle gelirken, bu görünürlüğün kurumsal yapıları ve güç ilişkilerini dönüştürme kapasitesi sınırlı kalabilmektedir.

Parti dışına çıkmak yeterli mi?

Yerleşik partiler gençleri kendi yapılarına uyarlarken, parti dışındaki hareketler de başka bir sorunla karşı karşıya kalmaktadır. Anton Jäger’in “hiperpolitika” kavramı, yukarıda değinilen siyasal hareketliliğin neden kalıcı örgütsel yapılara ve sonuçlara dönüşmekte zorlandığını açıklamaya yardımcı olmaktadır.[12]

Bir protesto ya da dijital kampanya kısa sürede dünya gündemine girebilir. Ancak aynı hız, hareketin dağılmasını da kolaylaştırabilir. Ortak karar alma mekanizmaları, maddi kaynaklar ve sürekli örgütsel ilişkiler kurulamadığında görünürlük kalıcı bir siyasal güce dönüşemez.

Paolo Gerbaudo’nun dijital partiler üzerine çalışması da bu sorunun başka bir boyutuna dikkat çekmektedir. Dijital platformlar, daha önce siyasetten dışlanmış kesimlere, özellikle de gençlere yeni katılım imkânları sunabilir. Bununla birlikte platformu, verileri ve iletişim kanallarını denetleyen merkez, hareket üzerinde önemli ölçüde güç kazanabilir. Görünüşte yatay olan katılım ise zamanla güçlü bir liderin ve dar bir yönetici kadronun çevresinde yoğunlaşabilir.[11]

Gençler böylece iki kanal arasında sıkışıp kalabilir. Yerleşik partilere girdiklerinde mevcut örgütsel ilişkilerin içine çekilirler; bu yapıların dışında kaldıklarında ise hareketlerini sürekli ve etkili bir güce dönüştürmekte zorlanırlar. Birinci kanal gençleri mevcut kurumsal düzene bağlarken, ikinci kanal siyasal etkilerinin geçici kalmasına yol açabilir.

70 yaş ve üzerindeki liderler tablosu ne gösteriyor?

Dünya ölçeğinde yürütme gücünü elinde bulunduran siyasal liderler üzerine yürüttüğüm ve ön bulgularının yalnızca küçük bir bölümünü daha önce paylaştığım araştırma, bu tartışmayı liderlik kariyerleri üzerinden yeniden değerlendirmemize imkân sunmaktadır. Eylül 2026 verilerine göre araştırma kapsamında tespit edebildiğim 194 liderin 53’ü 70 yaş ve üzerindedir. Burada bu 53 lideri, ülke yönetimine ilk geldikleri yaş ile toplam liderlik süreleri bakımından karşılaştırmalı olarak ele alıyorum.

Bu 53 liderin 24’ü ülke yönetimine ilk kez 70 yaşından önce gelmiş ve toplamda en az on yıl liderlik yapmıştır. On dört lider ise yine 70 yaşından önce yönetime gelmiş, ancak toplam liderlik süreleri on yılın altında kalmıştır. İlk kez 70 yaşında veya daha ileri bir yaşta ülke yönetimine gelenler arasında yalnızca bir liderin toplam liderlik süresi on yılı aşmaktadır. Geriye kalan 14 lider ise 70 yaşından sonra yönetime gelmiş ve on yıldan kısa süredir ülke yönetiminde bulunmaktadır.

Bu dağılım, 70 yaş ve üzerindeki liderlerin tek bir siyasal kariyer yolundan gelmediğini göstermektedir. Bazıları ülke yönetimine siyasal kariyerlerinin ileri bir aşamasında ulaşmıştır. Buna karşılık daha büyük bir grup, liderlik konumuna daha erken yaşlarda gelmiş ve zaman içinde 70 yaş sınırını aşmıştır. Nitekim bu 53 liderin 38’i ülke yönetimine ilk kez 70 yaşından önce, 26’sı ise 60 yaşından önce gelmiştir.

Bu nedenle yalnızca uzun süre iktidarda kalan liderlerin zamanla yaşlanmasına bakarak bir gerontokrasi tespiti yapamayız. Verilerin asıl düşündürdüğü, genç ya da orta yaşta liderliğe ulaşmanın tek başına kurumsal yenilenme yaratmadığıdır. Bu liderlerin önemli bir bölümü, genç sayılabilecek yaşlarda parti örgütleri içinde yükselmiş ve dünya siyasetinde neoliberal politikaların giderek hâkim hâle geldiği bir dönemde siyasal kariyerlerini şekillendirmiştir. Bu koşullarda lider kadrolarının gençleşmesi, genel bir eğilim olarak siyasal ve kurumsal yenilenmeden çok mevcut yapıların ve güç ilişkilerinin yeniden üretilmesiyle sonuçlanmıştır. Genç aktörler, mevcut siyasal ve ekonomik düzenin kuralları içinde yükselmiş; yaşça gençleşme, kurumsal işleyişte aynı ölçüde bir değişimi beraberinde getirmemiştir. Başka bir deyişle, liderlerin görece erken yaşlarda iktidara gelmesi siyasal kurumların da aynı ölçüde yenilendiği anlamına gelmemektedir.

Bu tablo, genç temsil ile kurumsal yenilenme arasındaki farkı görünür kılmaktadır. Partiler ve siyasal örgütler, yeni kuşaklardan aktörleri bünyelerine alırken kendi temel yapılarını, güç ilişkilerini ve yerleşik işleyiş biçimlerini korumaktadır. Genç aktörler yükselebilir, uzun süre iktidarda kalabilir ve zamanla yaşlanabilir. Ancak bu süreç, yeni toplumsal taleplerin siyasal kurumların işleyişini ve güç dengelerini dönüştürdüğü anlamına gelmemektedir. 1968 sonrasında görülen türden bir kurumsal yenilenme, yalnızca yöneticilerin yaşça gençleşmesiyle değil, yeni taleplerin ve örgütlenme biçimlerinin kurumları dönüştürebilecek bir toplumsal güç kazanmasıyla ortaya çıkabilir.

Daniel Stockemer ve Aksel Sundström’ün araştırması, gençlerin adaylık, parlamento ve hükûmet düzeylerinde yeterince temsil edilmediğini göstermektedir.[13] Ancak gençlerin siyasal kurumlarda daha fazla temsil edilmesi ile bu kurumların yenilenmesi aynı şey değildir. Buradaki veriler, temsil sorununa ikinci bir boyut eklemektedir: Gençlerin karar alma ve yönetim konumlarına ulaşması önemli olsa da tek başına kurumsal dönüşümün göstergesi sayılamaz. Bu nedenle yalnızca kaç gencin siyasal karar alma süreçlerine katıldığına değil, bu aktörlerin hangi örgütsel yapılardan yükseldiğine, hangi güç ve çıkar ilişkileri içinde hareket ettiğine ve iktidara geldiklerinde bu ilişkileri ne ölçüde dönüştürebildiğine de bakmak gerekir.

Kaynaklar

[1] Wallerstein, Immanuel. “1968, Revolution in the World-System: Theses and Queries.” Theory and Society 18 (1989): 431–449. https://doi.org/10.1007/BF00136434.

[2] Arrighi, Giovanni, Terence K. Hopkins ve Immanuel Wallerstein. Antisystemic Movements. London: Verso, 1989.

[3] Boltanski, Luc ve Ève Chiapello. The New Spirit of Capitalism. Çev. Gregory Elliott. London: Verso, 2005.

[4] Weber, Max. Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. Ed. Guenther Roth ve Claus Wittich. Berkeley: University of California Press, 1978.

[5] Michels, Robert. Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy. Çev. Eden ve Cedar Paul. New York: Hearst’s International Library, 1915.

[6] Veblen, Thorstein. The Vested Interests and the Common Man. New York: B. W. Huebsch, 1919.

[7] Mills, C. Wright. The Power Elite. New York: Oxford University Press, 1956.

[8] Kuo, Didi. The Great Retreat: How Political Parties Should Behave and Why They Don’t. New York: Oxford University Press, 2025.

[9] Schlozman, Daniel ve Sam Rosenfeld. The Hollow Parties: The Many Pasts and Disordered Present of American Party Politics. Princeton: Princeton University Press, 2024.

[10] Táíwò, Olúfẹ́mi O. Elite Capture: How the Powerful Took Over Identity Politics (and Everything Else). Chicago: Haymarket Books, 2022.

[11] Gerbaudo, Paolo. The Digital Party: Political Organisation and Online Democracy. London: Pluto Press, 2019.

[12] Jäger, Anton. Hyperpolitics: Extreme Politicization without Political Consequences. London: Verso, 2026.

[13] Stockemer, Daniel ve Aksel Sundström. Youth Without Representation: The Absence of Young Adults in Parliaments, Cabinets, and Candidacies. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2022.

Karl Mannheim’a göre kuşakları biçimlendiren, gençlik yıllarında yaşadıkları ortak tarihsel olaylardır. Geleceğe ilişkin kararların bu kararların sonuçlarıyla daha kısa süre yaşayacak bir kuşağın elinde toplanması, kuşakların öncelikleri arasında bir uyumsuzluk yaratabilir. Bununla birlikte yaşın, bir liderin düşüncelerini ve yönetim biçimini tek başına açıklamadığını unutmamak gerekir.

Henüz tamamlanmamış olan Dünya Siyasetini Şekillendiren Liderler araştırması, Eylül 2026 itibarıyla 195 ülkede yürütme gücünü kullanan liderleri kapsıyor. Liderleri yaşları, iktidarda kaldıkları süre, ideolojik konumları, siyasete giriş biçimleri ve siyasi aile bağlantıları bakımından sınıflandırdım. Ülkeler arasındaki büyüklük farkını hesaba katmak için Dünya Bankasının nüfus, GSYH ve askerî harcama verilerini kullandım. Aşağıda, başlıktaki soruyu yanıtlayan grafiği paylaşıyorum.

.

Başlıca bulgular

• Yaş bilgisine ulaşılabilen 194 liderin yüzde 17,5’i 49 yaş ve altında, yüzde 53,6’sı 50–69 yaş arasında, yüzde 28,9’u ise 70 yaş ve üzerindedir.

• En büyük grubu 50–69 yaş arasındaki liderler oluşturuyor. Ulusal liderliğe gelmek genellikle uzun bir siyasi, bürokratik veya mesleki kariyer gerektirdiği için bu sonuç şaşırtıcı sayılmaz.

• 70 yaş ve üzerindeki liderler ülkelerin yüzde 28,9’unu yönetirken dünya nüfusunun yüzde 65,4’ü bu ülkelerde yaşıyor.

• Aynı ülkeler cari dolar üzerinden dünya GSYH’sinin yüzde 62’sini, satın alma gücü paritesine göre dünya GSYH’sinin yüzde 64,7’sini ve küresel askerî harcamaların yüzde 68,9’unu temsil ediyor.

• 49 yaş ve altındaki liderlerin yönettiği ülkelerin dünya nüfusundaki payı yüzde 8,3, cari dolar üzerinden dünya GSYH’sindeki payı yüzde 10, askerî harcamalardaki payı ise yüzde 12,7’dir.

• İleri yaştaki liderlerin küresel güç içinde etkili olmalarında Hindistan, Çin, ABD, Endonezya, Pakistan, Nijerya, Brezilya ve Rusya gibi büyük ülkelerde ileri yaşlı liderlerin iktidarda olmaları belirleyicidir.

• Görev süresi belirlenebilen 70 yaş ve üzerindeki liderlerin yüzde 41,2’si, ülkelerinin yönetiminde toplam on yıl veya daha uzun süre bulunmuştur.

• Hem 70 yaşın üzerinde hem de en az on yıldır iktidarda bulunan liderler bütün ülkelerin yüzde 10,8’ini yönetiyor. Buna karşılık bu ülkelerde dünya nüfusunun yüzde 44’ü yaşıyor.

• 70 yaş ve üzerindeki liderlerin bir bölümü uzun süre iktidarda kalarak bu yaşa ulaşmıştır. Diğerleri siyasi kariyerlerinin ileri bir döneminde yönetime gelmiş veya iktidardan ayrıldıktan bir süre sonra yeniden iktidara gelmiştir.

• İdeolojik konumu belirlenebilen 70 yaş ve üzerindeki 36 liderin 10’u ulusalcı-popülist sağ, 10’u sosyal demokrat veya demokratik sol, 8’i sosyalist, komünist veya devletçi sol, 7’si muhafazakâr veya ana akım sağ kategorisindedir. Liberal-küreselleşmeci kategoride yalnızca bir lider bulunmaktadır.

• İleri yaştaki liderlik yalnızca sağ veya sol siyasetlere özgü görünmüyor. Liberal-küreselleşmeci çizginin bu yaş grubunda çok sınırlı kalması ise dikkat çekiyor.

• Sendika veya toplumsal hareketlerden gelen liderlerin ortanca iktidar süresi yaklaşık sekiz, devlet veya asker kökenlilerin yedi, genç yaşta parti örgütlerinde siyasete başlayanların beş yıldır. İş veya meslek hayatının ardından siyasete girenlerde bu süre yaklaşık iki buçuk yıldır.

• Siyasi aile bağlantısı bulunan liderler ortalama 49,4 yaşında, böyle bir bağlantısı bulunmayanlar ise yaklaşık 55 yaşında iktidara geliyor.

• Siyasi aile bağlantısı bulunanların ortalama liderlik süresi 15,1, diğer liderlerin 6,7 yıldır.

• Özetle, 70 yaş ve üzerindeki liderler sayıca çoğunlukta değildir. Buna karşılık dünya nüfusunun, ekonomik üretimin ve askerî kapasitenin yaklaşık üçte ikisini temsil eden ülkeleri yönetmektedirler. Bu anlamda, dünyayı yaşlı liderlerin yönettiğini söyleyebiliriz.

Bu değişimin en açık biçimde görülebileceği alanlardan biri kamu maliyesidir. Sınırlarının ötesinde kalıcı bir etki alanı kurmaya yönelen bir devlet, ülke içindeki ihtiyaçlarının yanı sıra askerî, siyasi ve ekonomik genişlemenin maliyetini de karşılamak zorundadır.

Fransa’nın iki Bonapartist dönemi bu ilişkiyi görmemizi sağlayabilir. I. ve III. Napolyon, yaklaşık yarım yüzyıl arayla cumhuriyetin içinden çıkarak imparatorluk rejimi kurdu. Bu iki dönem, aynı siyasi yönelimin değişen ekonomik koşullar altında nasıl finanse edildiğini karşılaştırmamıza imkân veriyor.

Napolyon’a mal edilen, ancak gerçekte 1499’daki Milano seferi sırasında Fransa Mareşali Gian Giacomo Trivulzio’ya atfedilen bir özdeyiş vardır:

Savaş için üç şey gerekir: Para, para ve yine para.

Trivulzio’nun bu sözü gerçekten söyleyip söylemediğini kesin olarak bilmiyoruz. Yine de bu özdeyiş, savaş ile maliye arasındaki ilişkiyi birkaç kelimeyle anlatır. Bir orduyu kurmanın yanı sıra onu beslemek, taşımak ve silahlandırmak gerekir. Askerleri başka topraklarda tutmak ve ele geçirilen bölgelerde düzeni sağlamak ise başlangıçtaki savaş harcamalarını sürekli bir mali yüke dönüştürür.

I. Napolyon: Savaşın savaşı finanse etmesi

Napolyon Bonapart, 9 Kasım 1799’daki 18 Brumaire Darbesi’nin ardından Birinci Konsül oldu. Fransa hukuken cumhuriyetti. Meclisler ve erkeklere tanınan genel oy hakkı varlığını koruyordu. Ancak gerçek karar merkezi Napolyon’un çevresinde oluşuyordu.

1799 Anayasası’nın kurduğu Tribunat, hükümetin hazırladığı yasa tasarılarını tartışabiliyor ancak oylayamıyor ve değiştiremiyordu. Yasama Meclisi ise bu tasarıları tartışmadan yalnızca kabul ya da reddedebiliyordu.

Bu düzen, karar gücünü büyük ölçüde Napolyon’un elinde toplasa da hükümetin bütün tasarılarının kendiliğinden yasalaşmasını sağlamıyordu. Tribunat’taki cumhuriyetçi üyelerin eleştirileri, 1801’in sonunda Medeni Kanun’un ilk tasarılarından bazılarının Yasama Meclisi tarafından reddedilmesinde etkili oldu. Napolyon, 1802’de Tribunat’taki muhalif üyeleri tasfiye etti ve kurumun üye sayısını azalttı. Siyasi etkisi kırılan Tribunat, 1807’de tamamen kaldırıldı.[1]

Kamu maliyesi de merkezden yönetilecek şekilde yeniden düzenlendi. Vergileri toplamakla görevli idare güçlendirildi ve Devrim yıllarında kaldırılmış bazı dolaylı vergiler yeniden yürürlüğe kondu.

Fransa Bankası, Napolyon’un girişimiyle bir grup bankacı tarafından 1800’de özel bir şirket olarak kuruldu. Başlangıçta bugünkü anlamda bir merkez bankası değildi. Ticari senetleri iskonto ediyor ve karşılığında banknot çıkarıyordu. Banka, 1803’te Paris’te banknot çıkarma ayrıcalığını elde etti; ülke çapında banknot çıkarma tekeline ise 1848’de sahip oldu.[2]

1803’te kabul edilen Germinal frangı, adını Fransız Devrim takvimindeki Germinal ayından alıyordu. Düzenlemeyle frangın altın ve gümüş karşılığı belirlenerek madeni paralar için ortak bir ölçü oluşturuldu. Germinal frangı mali sorunları çözmedi; ancak Devrim yıllarında sarsılan para sistemini daha öngörülebilir bir temele oturttu.

Napolyon, 1807’de Sayıştayı da yeniden kurdu. Kamu hesaplarını denetlemekle görevli bu kurum doğrudan imparatora bilgi veriyor, bağımsız bir parlamenter denetim sağlamıyordu.[3]

Napolyon’un elinde Fransa’dan toplanan vergiler ve sınırlı bir borçlanma imkânı vardı. Devrim döneminden kalan borç sorunları, Fransa’nın İngiltere kadar geniş ve güvenilir bir kamu kredisi sistemi oluşturmasını zorlaştırmıştı. İhtiyaç duyulan ek kaynaklar ise bağlı devletlerden alınan ödemelerden, savaş tazminatlarından ve işgal edilen bölgelerden sağlandı.[4]

Fransız ordularının iaşe ve barınma giderleri çoğu zaman bulundukları ülkelere yükleniyordu. Yenilen devletlerden tazminat alınıyor, bağlı krallıkların bütçeleri Fransız askerî düzeninin ihtiyaçlarına göre şekillendiriliyordu. Fethedilen bölgelerden elde edilen bazı gelirler de Napolyon’un ailesine, mareşallerine ve rejimin önde gelen isimlerine ayrılıyordu.

Ele geçirilen kaynaklar yeni seferlerin yapılmasını sağlarken genişleyen alanın korunması daha büyük ordulara ve daha uzun ikmal yollarına ihtiyaç doğuruyordu. Pierre Branda’nın hesaplamaları, fethedilen bölgelerden aktarılan kaynakların savaş giderlerinin tamamını karşılamadığını gösteriyor.[5] Rusya seferi, bu mali düzenin sınırlarını açıkça ortaya koydu.

III. Napolyon: Krediyle genişleyen imparatorluk

Louis-Napoléon Bonapart, 1848’de İkinci Cumhuriyet’in cumhurbaşkanı seçildi. Anayasa, yeniden seçilmesine izin vermiyordu. 2 Aralık 1851’de meclisi dağıttı; bir yıl sonra III. Napolyon adıyla imparatorluğunu ilan etti.

İkinci İmparatorluk, daha gelişmiş bir mali sistem üzerinde yükseldi. Sanayileşme ilerlemiş, bankacılık büyümüş, demiryolları yaygınlaşmış ve Fransız sermayesi dış pazarlara açılmıştı. Bankalar, yatırım kredileri, şirket imtiyazları ve özel sermaye, devletin güç arayışına bağlandı.

Crédit Foncier ile Crédit Mobilier 1852’de kuruldu. Bunları yeni mevduat ve yatırım bankaları izledi. Devlet, demiryolu şirketlerine uzun süreli imtiyazlar verdi ve bazı hatların gelirlerini güvence altına aldı. Özel sermaye; demiryollarına, limanlara, madenlere ve kentsel altyapıya yönlendirildi.

Paris’in Baron Haussmann yönetiminde yeniden inşa edilmesi, bu mali düzenin en görünür örneklerinden biriydi. Bulvarlar açıldı, kanalizasyon şebekesi genişletildi, parklar yapıldı ve tren istasyonları birbirine bağlandı. Geniş bulvarlar, askerlerin ve güvenlik güçlerinin kent içinde daha kolay hareket etmesini sağladı; böylece III. Napolyon yönetiminin başkent üzerindeki denetimi de güçlendi.

Haussmann, yeni yolların çevresindeki arazileri kamulaştırıyor, altyapı tamamlandıktan sonra belediyenin elinde kalan arsaları değerlenmiş hâlleriyle müteahhitlere satıyordu. Ortaya çıkan rantın çalışmaların maliyetini azaltması bekleniyordu. Kamulaştırmanın ardından belediyeye geçen arsaların ve yıkılan yapılardan kalan malzemelerin satışından elde edilen gelirler, 1858’de kurulan Paris Bayındırlık Fonu’na aktarılıyordu.

Ancak gelirler giderleri karşılamadı. Yatırımların bir bölümü olağan bütçenin dışında; Paris Belediyesi, Crédit Foncier ve özel girişimciler aracılığıyla finanse edildi. Belediye borçlanırken ortaya çıkan rantın önemli bir bölümünü bankalar, inşaat şirketleri ve mülk sahipleri aldı.[6]

Bu yöntem, kısa vadede merkezî hazinenin yükünü hafifleterek III. Napolyon yönetimine daha geniş bir mali hareket alanı sağladı. Uzun vadede ise kentin yeniden inşasını özel sermaye için bir kazanç alanına dönüştürdü. Sokaklar, parklar ve kanalizasyon sistemi kamusal kaldı; buna karşılık kamu yatırımlarının artırdığı arazi değerinin önemli bir bölümü özel kesime geçti. İşçiler ve dar gelirli kesimler de yıkımlar ve yükselen kiralar nedeniyle kent merkezinden dış mahallelere itildi.

Bugünün büyük kentlerinde de benzer bir ilişki görülüyor. Merkezî yönetimler ve belediyeler, altyapı yatırımlarıyla büyük arazi değerleri yaratıyor. Bu değer özel sermayeye aktarılırken borçlar ve gelir garantileri kamu maliyesinin üzerinde kalabiliyor.

III. Napolyon, Kırım Savaşı’nı finanse etmek için geniş katılımlı kamu borçlanmalarına da başvurdu. Tahviller yalnızca büyük bankerler aracılığıyla değil, doğrudan tasarruf sahiplerine de sunuldu. Fransa daha sonra İtalya’da savaşa girdi; Cezayir’deki hâkimiyetini genişletti; Senegal, Hindiçin ve Kamboçya’da yeni alanlar elde etti. Meksika’da kendisine bağlı bir rejim kurma girişimi ise giderek büyüyen mali ve askerî bir yük oluşturdu. Fransa, yerel direnişin ve Amerika Birleşik Devletleri’nin baskısının artması üzerine 1867’de askerlerini çekti.[7]

İmparatorluk kaynağı nasıl yaratılır?

Bir devlet, yalnızca ekonomik gücünü ve hazinesindeki parayı hesaplayarak imparatorluk kurmaya yönelmez. Cumhuriyetçi kamu maliyesinin ölçütlerine göre akla yatkın görünmeyen bir girişim, emperyalist rekabet içinde siyasi bir zorunluluk olarak kabul edilebilir.

Yukarıda özetlenen iki tarihsel örnek bugüne de ışık tutuyor. Dünya piyasasından daha büyük bir pay almak isteyen devlet vergileri artırır, borçlanır, kamu bankalarını ve özel finans kuruluşlarını harekete geçirir. Kamu-özel iş birlikleri, kredi garantileri ve bütçe dışı fonlar da bu mali düzenin parçaları hâline gelir.

Özelleştirmeler de aynı çerçevede ele alınmalıdır. Devlet; fabrikaları, limanları ve enerji tesislerini satabilir, yolların ve köprülerin işletme haklarını uzun süreliğine kiralayabilir. Böylece yıllara yayılmış bir gelir akışını, kısa vadede kullanabileceği toplu bir kaynağa dönüştürür.

Ancak bu işlemler tek başına bir imparatorluk maliyesinin varlığını kanıtlamaz. Elde edilen paranın nereye aktarıldığı, hangi harcamaları finanse ettiği ve kim tarafından denetlendiği belirleyicidir.

Küresel finansın devreye girmesi yeni bir bağımlılık yaratır. Dışarıda daha serbest hareket etmek isteyen devlet, bunun için gerekli kaynağı uluslararası bankalardan ve yatırım fonlarından sağlayabilir. Kendi sermayesinin başka ülkelere açılmasını desteklerken ülkesindeki kamu varlıklarını da yabancı sermayeye açabilir.

Kurulan etki alanlarının yeni pazarlar ve kazançlar yaratacağı, bugünkü borçların yarının gelirleriyle ödeneceği düşünülür. Tarihsel örnekler ise bu beklentinin çoğu zaman gerçekleşmediğini gösteriyor. Genişlemenin maliyeti yükselirken borçlar ağırlaşıyor ve finans çevrelerinin devlet üzerindeki etkisi artıyor.

Dünya ekonomisi zaten büyük bir borç yükü taşıyor. Uluslararası Para Fonunun verilerine göre kamu ve özel kesimin toplam borcu, dünya gayrisafi hasılasının yüzde 235’ini aşmış durumda. Küresel kamu borcunun ise 2029’a kadar dünya gayrisafi hasılasının yüzde 100’üne ulaşması bekleniyor.[8] Yeni askerî harcamalar ve nüfuz alanı mücadeleleri, bu kırılgan mali yapı üzerinde yükseliyor.

İmparatorluk girişimi, devleti finansal sistemden bağımsızlaştırmıyor. Tam tersine, krediye ve sermaye piyasalarına duyduğu ihtiyacı artırıyor. Bunun bedeli ise yeni vergiler, azalan toplumsal harcamalar ve kamu varlıklarının elden çıkarılması yoluyla yurttaşlara yükleniyor.

Bedeli kim öder?

John A. Hobson, Emperyalizm adlı eserinde İngiliz deneyiminden hareketle emperyalist siyasetin yatırımcılara kazanç sağlarken giderlerini vergi mükelleflerine yüklediğini gösterdi.[9]

Lenin, Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması adlı eserinde bu sürecin yalnızca yanlış yöneticilerin tercihlerine indirgenemeyeceğini ileri sürdü. Sermayenin yoğunlaşması, finans sermayesinin güçlenmesi ve sermaye ihracı, dünyayı nüfuz alanları için mücadele eden güçler arasında bölüyordu.[10]

Karatani’nin ulaştığı sonuç daha kesindir: Sermaye–ulus–devlet düzeni varlığını koruduğu sürece bir ulus-devletin imparatorluk kurma girişimi başarısızlığa mahkûmdur. Barış ve koruma iddiasıyla başlayan girişim, dünya piyasasındaki rekabetin etkisiyle emperyalist bir mücadeleye dönüşür.[11]

Bu süreç; bölgesel savaşların, daha geniş askerî çatışmaların, toplumsal ayaklanmaların ve devrimlerin önünü açabilir. Bütün bunların, daha önceki bir yazıda tartıştığımız türden bir dünya cumhuriyetinin kurulmasına doğru bir gelişme sağlayıp sağlamayacağı ise belirsizdir. Orta vadede böyle bir ihtimal pek mümkün görünmemektedir.

Kaynaklar

[1] “Senatus-Consultum for Suppressing the Tribunate, 19 August 1807.” The Napoleon Series; Sénat. “Bicentenaire du Code civil: l’élaboration.”

[2] Banque de France. “The History of the Banque de France.”

[3] Cour des comptes. “History”; “La création de la Cour des comptes, 16 septembre 1807.”

[4] Bordo, Michael D. ve Eugene N. White. “A Tale of Two Currencies: British and French Finance During the Napoleonic Wars.” The Journal of Economic History 51, no. 2 (1991): 303–316. https://doi.org/10.1017/S002205070003895X.

[5] Branda, Pierre. “Did the War Pay for the War? An Assessment of Napoleon’s Attempts to Make the Empire Self-Financing.” Napoleonica. La Revue 3, no. 3 (2008): 2–15. https://doi.org/10.3917/napo.083.0001a.

[6] Pinkney, David H. “Money and Politics in the Rebuilding of Paris, 1860–1870.” The Journal of Economic History 17, no. 1 (1957): 45–61. https://doi.org/10.1017/S0022050700009851.

[7] Greenfield, Jerome. “The Mexican Expedition of 1862–1867 and the End of the French Second Empire.” The Historical Journal 63, no. 3 (2020): 660–685. https://doi.org/10.1017/S0018246X19000657.

[8] International Monetary Fund. Fiscal Policy Under Pressure: High Debt, Rising Risks. Washington, DC: IMF, 2026; International Monetary Fund. “Global Debt Remains Above 235% of World GDP.” 17 Eylül 2025.

[9] Hobson, John A. Emperyalizm. Özgün adı: Imperialism: A Study. İlk basım: London, James Nisbet, 1902.

[10] Lenin, Vladimir İlyiç. Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması. 1917.

[11] Karatani, Kojin. Dünya Tarihinin Yapısı: Üretim Tarzlarından Mübadele Tarzlarına. Çev. Ali Karatay. İstanbul: Metis Yayınları, 2017; Karatani, Kojin. “Neoliberalism as a Historical Stage.” Global Discourse 8, no. 2 (2018): 191–207. https://doi.org/10.1080/23269995.2018.1464614.

Yazı dizisine iki okur zaman ayırarak eleştiri yöneltti. Kendilerine katkılarından dolayı teşekkür ederim. İlk eleştiri şöyleydi:

“Uzun uzun yazmışsın ama bu bana çocuklara anlatılan masallar gibi geldi. Cumhuriyet olmadan imparatorluk mu olur? Daha iki gün önce Suriye’ye il numarası verirken bugün gelinen noktada Türkmenleri yok sayar hâle geldi. Türkmen dilinin okullarda okutulması bile yok ama Fransızca var.”

İkinci eleştiride ise şöyle deniyordu:

“Burada herhangi bir şeye karar vermek zorunda değiliz. Türkiye Cumhuriyeti’nin acil bir şekilde kuruluş ayarlarına dönmesi ve Kemalizm ilkelerini layıkıyla uygulaması gerekmektedir. Biz ülke vatandaşlarını maddi ve manevi olarak mutlu ettik mi ki yeni maceralara yelken açalım? Vatandaşlarımız imparatorluk değil; sağlıklı, mutlu, huzurlu ve müreffeh bir şekilde yaşamak istemektedir. İmparatorluklar Birinci Dünya Savaşı sonrasında misyonlarını tamamlamıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin bütün kaynakları bu isteği karşılamak için son derece yeterlidir.

Türkiye Cumhuriyeti’nin Misakımillî sınırları içindeki bütün vatandaşları, etnik köken ayrımı yapılmaksızın eşit haklara sahiptir. Bu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’yla güvence altına alınmıştır. Bir terörist başının ve arkasındaki emperyalist devletlerin içi boş kavramlarını dillendirmek, kuruluş ilkelerimize ve Büyük Önder Atatürk’ün dehasına hakarettir. Bu hakaretlere gereken cevap Yüce Türk Milleti tarafından muhakkak verilecektir.

Türkiye Cumhuriyeti’ndeki farklı etnik kökenlerden bütün vatandaşlarımız kardeştir ve bunun aksini düşünmek bölücülükle eş değerdir. Emperyalistler ve onların maşası olan oluşumlar dilediklerini düşünmekte ve yapmakta serbesttir. Ancak Büyük Önder Atatürk’ün ‘Yurtta sulh, cihanda sulh’ sözü unutulmamalıdır. Yani sabrımız fazla zorlanmamalıdır.

Emperyalizmin sonu gelmektedir. Yakın coğrafyamızda yaşanan sıcak gelişmeler emperyalistlerin son çırpınışlarıdır. Ancak Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır. Ekonomi ve siyaset felsefesinin yetersiz yaklaşımlarıyla Türklüğü ve Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığını açıklamaya çalışmak veya bir yönetim modelini tercih etmeye zorlamak gereksiz ve içi boş bir çabadır. Yüce tarihimiz buna tanıklık etmiştir. Gerekirse yine edecektir. Ne mutlu Türk’üm diyene!”

Her iki eleştiri de yazı dizisini Türkiye’nin bir imparatorluğa dönüşmesini savunan veya okuru böyle bir modeli tercih etmeye çağıran bir metin olarak okuyor. Oysa ben Türkiye’nin imparatorluk kurmasını önermiyorum. Devletin hangi yönde dönüştüğünü anlamaya çalışıyorum.

Bir siyasal gelişmeyi incelemek, onu desteklemek anlamına gelmez. Türkiye’nin Cumhuriyet rejiminden uzaklaştığını ileri sürmem de bu dönüşümü onayladığım anlamına gelmiyor. Cumhuriyet’in geleceği hakkında kaygı taşıdığım için yaşanan değişimi görünür kılmaya çalışıyorum.

Masal değil, cevap verilmesi gereken bir fiili durum

Birinci eleştirideki “çocuklara anlatılan masal” sözü, eleştirinin terbiye sınırlarını zorluyor. Beş yazı boyunca geliştirdiğim görüş yanlış bulunabilir. Kullandığım kavramlara, tarihsel örneklere veya ulaştığım sonuçlara karşı çıkılabilir. Bir düşünceyi küçümsemek ise ona cevap vermek değildir. Yanlış olduğu düşünülüyorsa yanlışın nerede bulunduğu gösterilmelidir.

“Cumhuriyet olmadan imparatorluk mu olur?” cümlesinin ne anlatmak istediği de yeterince açık değil. Cumhuriyet’in imparatorluğun ön koşulu olduğu mu ileri sürülüyor, yoksa Türkiye Cumhuriyeti varlığını sürdürürken imparatorluktan söz etmenin anlamsız olduğu mu söylenmek isteniyor, anlaşılmıyor. Yorum sahibine söylemediği bir görüşü yüklemek istemem.

Ben Türkiye Cumhuriyeti’nin hukuken sona erdiğini veya devletin resmî adının değiştiğini söylemiyorum. Cumhuriyet’in kurumlarının içeride aşındırıldığını, devletin aynı zamanda sınırlarının ötesinde askerî, ekonomik ve siyasal bir iktidar alanı kurmaya yöneldiğini düşünüyorum.

Cumhuriyet yalnızca devletin adından ibaret değildir. Halk egemenliği, laiklik, hukukun üstünlüğü, Meclisin işleyişi, yurttaşların siyasal katılımı ve devlet iktidarının sınırlandırılması da Cumhuriyet rejiminin parçalarıdır. Bu kurumlar zayıflarken devletin adının aynı kalması, rejimin değişmeden kaldığını göstermez.

Türkmenlerin durumu

Birinci eleştiride Suriye Türkmenleri hakkında yapılan gözlem önemlidir. Kısa süre öncesine kadar Suriye kentlerine Türkiye’nin illeriymiş gibi numara veren bir siyasal heyecan vardı. Bugün kurulmakta olan Suriye düzeninde Türkmenlerin siyasal temsili, dilleri ve eğitim hakları yeterince gündeme getirilmiyor. Bu bir niyet okuması değil, veridir. Dolayısyla, eleştiri haklıdır. Türkmen diline okullarda yer verilmezken Fransızcanın korunması elbette sorgulanmalıdır.

Bu gelişme yazı dizisindeki görüşü geçersiz kılmıyor. Yazıda ısrarla vurguladığım, imparatorluk tarzı bir iktidar arayışının içerdiği çelişkilerden birini gösteriyor.

Devletler dış politikalarını yalnızca etnik yakınlıklara veya kardeşlik söylemlerine göre yürütmez. Güvenlik hesapları, ekonomik çıkarlar ve başka devletlerle kurulan ilişkiler çoğu zaman bunların önüne geçer. Türkmenlerin hakları daha geniş bir bölgesel uzlaşma içinde ikinci plana itilebiliyorsa bunu görmek gerekir.

İmparatorluk iddiası kendiliğinden adaletli bir düzen doğurmaz. Merkezî devletin öncelediği çıkarları, koruduğunu söylediği toplulukların haklarının önüne geçebilir. Türkmenlerin bugün karşılaştığı durum da bunu göstermektedir.

Cumhuriyet’in kuruluş ilkeleri ve toplumsal refah

İkinci eleştiride dile getirilen Cumhuriyetçi kaygıları önemsiyorum. Yurttaşlarımızın imparatorluk değil sağlık, mutluluk, huzur ve refah istediği görüşüne katılıyorum. Türkiye’nin insan gücü ve maddi kaynakları da bu ihtiyaçları karşılamaya yeterlidir.

Halkın yoksullaştığı, gençlerin geleceklerini başka ülkelerde aradığı, emeklilerin geçinemediği, eğitim ve sağlık hizmetlerinin zayıfladığı bir ülkede dışarıda yeni nüfuz alanları kurmakla övünmek ciddi bir çelişkidir. Ülkenin kaynaklarının yurttaşların hayatını iyileştirmek yerine askerî genişlemeye ve sonu belirsiz bölgesel girişimlere ayrılması mutlaka sorgulanmalıdır.

“Kuruluş ayarlarına dönmek” güçlü bir siyasal çağrıdır. Bunun hangi kurumları ve ilkeleri içerdiği de açıklanmalıdır. Benim Cumhuriyetçilikten anladığım; halk egemenliğinin, laikliğin, hukukun üstünlüğünün, bağımsızlığın, kamuculuğun ve eşit yurttaşlığın bugünün koşullarında yeniden kurulmasıdır.

Kuruluş ilkelerine bağlılık geçmişte yaşanmış bir dönemi olduğu gibi tekrarlamak anlamına gelmez. Bu ilkeleri günümüz toplumunun sorunlarına cevap verecek biçimde geliştirmek gerekir. Cumhuriyet’e dönüş ile yurttaşların sağlık, eğitim, adalet ve refah talepleri birbirinden ayrı değildir.

Eşit yurttaşlık ve Anayasa’nın 66. maddesi

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası bütün yurttaşların kanun önünde eşit olduğunu kabul ediyor. Etnik kökeni, ana dili, mezhebi, dini veya hayat tarzı ne olursa olsun herkes aynı haklara sahip olmalıdır.

Anayasal eşitliğin kabul edilmiş olması, toplumsal sorunların kendiliğinden ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Bir hakkın anayasada yazılı olması ile yurttaşların o hakkı günlük hayatlarında eşit biçimde kullanabilmesi arasında fark bulunabilir. Bu farkı tartışmak, anayasal yurttaşlığı reddetmek değildir.

Farklı etnik kökenlerden gelen yurttaşların kardeş olduğunu söylemek değerlidir. Kardeşlik, farklılıkların inkâr edilmesini gerektirmez. İnsanların Türk, Kürt, Arap, Çerkes, Laz, Boşnak, Gürcü veya başka bir kökenden gelmeleri, Türkiye Cumhuriyeti’nin eşit yurttaşları olmalarına engel değildir.

Eşit yurttaşlık, etnik kimliklerin devlet karşısında ayrıcalık kaynağı yapılmaması demektir. Aynı zamanda hiç kimsenin dili, kültürü veya kökeni nedeniyle aşağılanmamasını ve hak kaybına uğramamasını gerektirir. Bu iki ilke arasında bir karşıtlık yoktur.

Yazı dizisinde anayasal yurttaşlığı ve Anayasa’nın 66. maddesini Cumhuriyet’in temel esaslarından biri olarak kabul ettiğimi açıkça vurguladım. Atatürk’ün “Ne mutlu Türk’üm diyene!” sözü de bu maddenin felsefi temelini oluşturur.

Burada “Türk doğana” değil, “Türk’üm diyene” denilmiştir. Türklük bu tanımda etnik kökeni değil, Türkiye Cumhuriyeti’ne yurttaşlık bağıyla bağlı olan ve kendisini ortak siyasal topluluğun bir parçası sayan herkesi kapsayan anayasal kimliği ifade eder. Bu kabul, anayasa açısından tartışılamaz.

Bu nedenle vatandaşlığın etnik kökene göre derecelendirilmesini veya farklı topluluklara ayrı yurttaşlık statüleri verilmesini savunmuyorum. Farklı etnik ve kültürel kimliklerin varlığını kabul etmekle bütün yurttaşları ortak bir anayasal kimlik altında eşit görmek arasında çelişki bulunmuyor.

Bugün 66. maddenin değiştirilmesi henüz gündemde değildir. Yazı dizisinde de konunun gereği ve mevcut veriler ışığında, gündemde bulunmayan böyle bir ihtimale girmedim. Ortada olmayan bir anayasa değişikliği üzerinden devletin fiilen geçirdiği dönüşümü açıklamak doğru olmazdı.

Söz konusu maddenin değiştirilmesi gerçekten gündeme gelirse bu, yalnızca yurttaşlık tanımına ilişkin sözde “demokratik” bir anayasa değişikliği sayılamaz. Cumhuriyet’in kurucu niteliğini ve devlet ile yurttaş arasındaki bağı ilgilendiren ciddi bir anayasal krize dönüşebilir. Böyle bir durum ortaya çıkarsa ayrıca değerlendirilmelidir.

Öcalan bu yazının teorik muhatabı değildir

İkinci eleştiride, “bir terörist başının ve arkasındaki emperyalist devletlerin içi boş kavramlarını dillendirmenin” Cumhuriyet’in kuruluş ilkelerine ve Atatürk’e hakaret olduğu söyleniyor.

Ben bu yazı dizisinde Abdullah Öcalan’ın kavramlarını kullanmadım. Kojin Karatani’nin kavramlarını kullandım. Atatürk’e asla hakaret etmedim. Aksine, onun cumhuriyetçiliğine duyduğum saygıyı göstermeye çabaladım. Cumhuriyet’in kurucusuna hakaret eden bir kişi, Cumhuriyet’i ve cumhuriyetçiliği nasıl savunabilir?

Öcalan, bu yazıların düşünsel veya teorik muhatabı değildir. İmparatorluk, emperyalizm, ulus, millet ve yurttaşlık gibi kavramları siyasal aktörlerin açıklamalarına dayanarak değil, sosyal bilimlerdeki teorik tartışmalar içinde ele aldım.

Öcalan’ın veya siyasal olarak angaje olmuş başka aktörlerin bu kavramları kullanması, onları bilimsel bir çerçeve içinde kullandıkları anlamına gelmez. Siyasal aktörler kavramları belirli hedeflere ulaşmak ve izledikleri siyasete meşruiyet kazandırmak amacıyla kullanabilirler. Benim çözümlemem bu siyasal söylemlerden bağımsızdır.

Devlet bugün Öcalan yerine başka biriyle görüşüyor olsaydı da yazı dizisinin temel tezi değişmezdi. Burada belirleyici olan görüşülen kişinin düşünceleri değil, devletin geçirdiği dönüşüm ve yürütülen görüşmelerin daha geniş bir siyasal yeniden yapılanma içindeki yeridir.

Ayrıca, yazıda devam eden düzenlemelere ve görüşmelere karşı çıkan insanların tepkilerini anlamak gerektiğini vurguladım. Yıllarca süren çatışmalarda hayatını kaybedenlerin aileleri, yaralanan gaziler ve onların yakınları açısından bu süreç soyut bir siyasal düzenleme değildir. Ortada ağır acılar, kayıplar, verilen sözler ve devlete duyulan güvenle ilgili ciddi sorular bulunuyor.

Şehit ailelerinin, gazilerin ve toplumun geniş kesimlerinin hassasiyetlerine saygı gösterilmelidir. Bu insanların itirazları hemen barış karşıtlığı olarak nitelendirilemez. İtirazlarının içinde öfke kadar adalet, güven ve siyasal tutarlılık beklentisi de vardır. Kendileri dinlenmeli, soruları açıkça cevaplandırılmalı ve sürecin dışında bırakılmamalıdır.

Aynı yaklaşım çatışmalardan zarar gören Kürt yurttaşlar ve onların aileleri için de geçerlidir. Cumhuriyetçi bir çözüm acılar arasında ayrım yapamaz. Bir kesimin kaybını tanırken diğerinin yaşadıklarını görünmez hâle getiremez.

İmparatorluk ile emperyalizm arasındaki ayrım

Yazı dizisinde imparatorluk ile emperyalizm arasındaki ayrımı Karatani’nin mübadele tarzlarından hareketle kurmuştum.

Karatani’nin B mübadele tarzı, hükmetme ile koruma arasındaki mübadele ilişkisine dayanır. Devlet, egemenliği altındaki topluluklardan vergi ve bağlılık talep eder; karşılığında güvenlik sağlar ve düzeni korur. İmparatorluk esas olarak B mübadele tarzı üzerinden ilerler.

Onun tanımladığı C mübadele tarzı ise meta mübadelesine ve sermayenin genişleme hareketine dayanır. Sermaye yeni pazarlara, yatırım alanlarına, ham maddelere, enerji kaynaklarına ve ticaret yollarına yönelir. Emperyalizm, kapitalist bir devletin kendi sermayesinin önünü açmak amacıyla ülke sınırlarının ötesinde ekonomik, siyasal ve gerektiğinde askerî nüfuz alanları oluşturmasıdır. Bu nedenle emperyalizm esas olarak C mübadele tarzı üzerinden ilerler.

Tarihsel gerçeklikte B ve C mübadele tarzlarını her zaman kesin biçimde birbirinden ayırmak mümkün değildir. Britanya, sömürgeleri üzerinde siyasal egemenlik kurarak bir imparatorluk oluşturmuş, bu yapıyı Britanya sermayesine yeni pazarlar, yatırım alanları, ham maddeler ve ticaret yolları açmak için kullanmıştır. Britanya örneğinde imparatorluk ile emperyalizm iç içe geçmiştir.

Amerika Birleşik Devletleri ise Britanya’ya benzeyen bir sömürge imparatorluğu kurmamıştır. Biçimsel olarak egemen kalan devletlerle ekonomik, askerî ve siyasal ilişkiler geliştirerek hegemonik bir düzen oluşturmuş; bu düzen aracılığıyla Amerikan sermayesinin dünya ölçeğinde genişlemesinin önünü açmıştır. ABD de emperyalisttir, ancak emperyalizmi Britanya’nın sömürgeci imparatorluğundan farklı bir biçim almıştır.

Her imparatorluk emperyalist olmadığı gibi, her emperyalist devletin de bir imparatorluk kurması gerekmez. Kapitalist dünya düzeni içinde imparatorluk kurmaya yönelen bir devlet ise B mübadele tarzının egemenlik ilişkilerini C mübadele tarzının sermaye genişlemesiyle birleştirebilir. Yazı dizisinde Türkiye bakımından tartıştığım ihtimal de buydu.

Emperyalizm gerçekten sona mı eriyor?

Yakın coğrafyamızdaki savaşları emperyalizmin “son çırpınışları” olarak nitelendirmek güçlü bir iddiadır. Bu iddianın tarihsel ve siyasal kanıtlarla desteklenmesi gerekir.

ABD’nin tek taraflı üstünlüğünün zayıflaması emperyalizmin sona ermesiyle aynı şey değildir. Çin’in yükselişi, Rusya’nın askerî müdahaleleri, Avrupa’nın yeniden silahlanması ve bölgesel güçlerin nüfuz mücadeleleri, emperyalist rekabetin ortadan kalkmadığını gösteriyor.

Dünya tek bir devletin rakipsiz üstünlüğünden, birden fazla küresel ve bölgesel merkezin rekabet ettiği daha parçalı bir düzene geçiyor olabilir. Böyle bir dünyada emperyalizm sona ermek yerine daha da sertleşebilir.

Türkiye’nin bölgesel bir iktidar merkezi hâline gelmesi de onu emperyalizmin dışında bırakmaz. Kapitalist dünya düzeni içinde bir ulus-devletin emperyalizme yönelmeden imparatorluk kurup kuramayacağı, yazı dizisinin temel sorularından biriydi.

“Yurtta sulh, cihanda sulh”

“Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi bugün de büyük değer taşıyor. İçeride barış ile dışarıda barış arasındaki bağı kuruyor. Türkiye’nin kendi yurttaşlarıyla ve başka halklarla ilişkilerinde barışı esas almasını gerektiriyor.

Bu sözün hemen ardından “Sabrımız fazla zorlanmamalıdır” denildiğinde ise barış ilkesi örtük bir tehdide dönüşüyor. Atatürk’ün sözünün barışçı içeriğini korumak gerekir. “Yurtta sulh, cihanda sulh”, farklı düşünen yurttaşlara veya başka halklara yöneltilmiş bir gözdağı değildir.

Cumhuriyet, insanların konuşabildiği, itiraz edebildiği ve birbirlerini tehdit etmeden tartışabildiği bir siyasal düzendir. Birlik de ancak böyle korunabilir.

Artık söz sizde

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilelebet payidar kalacağına duyulan inanca saygı duyuyor ve bu inancı kuvvetle paylaşıyorum. Cumhuriyet’in sürekliliği ise yalnızca devletin adının korunmasıyla güvence altına alınamaz. Cumhuriyet; kurumları, yurttaşları ve toplumsal dayanaklarıyla, karşılaştığı sorunların anayasal çerçevesi içinde tartışılıp çözülmesiyle yaşar.

Halk egemenliği zayıflıyor, hukuk kişilere göre uygulanıyor, Meclis etkisizleşiyor, yurttaşların ülkenin geleceği üzerindeki söz hakkı daralıyor ve devletin kaynakları toplumun refahı yerine sınır ötesi iktidar arayışlarına yöneltiliyorsa Cumhuriyet’in içeriğinin aşındığını söylemek, ciddi bir yurttaşlık kaygısının ifadesi olduğu kadar ciddiye alınması gereken siyasal bir uyarıdır.

Söz konusu iki eleştiriye cevap vererek konu hakkındaki görüşlerimi yeterince açıkladığımı düşünüyorum. Beş bölümlük yazı dizisini ve bu son yanıtı öncelikle mesleki sorumluluğumun bir gereği olarak kaleme aldım. Aynı zamanda ülkemizin önemli bir değişimden geçtiği bu dönemde, bir yurttaş olarak gördüklerimi ve düşündüklerimi paylaşmak istedim.

Yeterince yazdım. Bundan sonra bu konudaki tartışmayı sizlere bırakıyor ve çekiliyorum. Bir “hoca” nerede durması gerektiğini bilmediğinde siyasetçiye dönüşür. Ben siyasetçi olmadım; olmaya da niyetim yok.

Hoşça kalınız.

Suriye’de Esad yönetiminin devrilmesinin ardından Ahmed eş-Şara’nın liderliğinde yeni bir devlet düzeni kuruluyor. Türkiye, bu yönetimin en önemli bölgesel destekçilerinden biri. Ankara, Suriye’nin toprak bütünlüğünün korunmasını ve farklı silahlı yapıların merkezî devlet çatısı altında toplanmasını istiyor. Bu nedenle Amerika Birleşik Devletleri tarafından desteklenen Suriye Demokratik Güçlerinin de yeni devlet yapısına katılmasını savunuyor.

Şam yönetimi ile SDG arasında 10 Mart 2025’te imzalanan anlaşma, SDG’nin askerî ve sivil kurumlarının merkezî devletle bütünleşmesini öngörüyordu. Aylar süren anlaşmazlıklar ve çatışmalardan sonra taraflar 30 Ocak 2026’da aşamalı bütünleşme konusunda yeniden anlaştı. SDG, 25 Ağustos’ta askerî bir örgüt olarak kendisini feshettiğini açıkladı ve mensuplarının yeni devlet kurumlarına katılma süreci başladı. Eylül ayının ilk günlerinde özellikle Kadın Koruma Birliklerinin (YPJ) yeni güvenlik düzenindeki yeri gibi bazı konular henüz çözülememişti. Yine de SDG’nin ayrı bir askerî güç olarak varlığını sürdürdüğü dönem büyük ölçüde sona ermiş görünüyordu.

Türkiye açısından Suriye’deki gelişmeler ile içeride Kürt meselesinin çözümü için yürütülen çalışmalar birbirinden bağımsız değildir. Türkiye, yıllarca silahlı mücadele yürüttüğü bir hareketi kendi egemenlik düzenine katmaya çalışırken Suriye’deki Kürt güçlerinin de başka devletlerin nüfuzundan çıkarak Şam yönetimine bağlanmasını destekliyor.

Türkiye bu süreçte ulusal egemenliğini pazarlığa açmıyor. Egemen bir devlet olarak silahlı mücadeleyle sona erdiremediği bir sorunu siyasal ve hukuki düzeninin içine almayı deniyor. Suriye’deki askerî varlığı ve Şam yönetimiyle kurduğu ilişki sayesinde bölgedeki Kürt hareketleri karşısındaki konumunu da güçlendiriyor. Askerî müdahale imkânını elinde tutarken bölgede meşru kabul edilebilecek yeni bir ilişki düzeni kurmaya yöneliyor.

Bu girişimin yalnızca bölge halklarına barış ve güvenlik sağlama amacı taşıdığını söylemek mümkün değildir. Türkiye sermayesi uzun süredir ulusal sınırların ötesinde yeni yatırım, pazar ve birikim alanları arıyor. Suriye’nin yeniden inşası, ticaret yolları, enerji kaynakları ve savunma ilişkileri Türkiye açısından önemli ekonomik ve stratejik çıkarlar barındırıyor. Ankara, kendi sermayesinin önünü açacak ve siyasal etkisini genişletecek bir nüfuz alanı kurmaya çalışıyor.

Türkiye’yi özgün kılan, bu emperyalist yönelimi imparatorluklara özgü bir yönetim anlayışıyla birleştirebilmesidir. Bölgeye tarihsel, kültürel ve toplumsal bakımdan yabancı değildir. Güvenlik sağlamayı, çatışmaları sona erdirmeyi, ekonomik kaynakları harekete geçirmeyi ve farklı toplulukları ortak bir siyasal merkez çevresinde buluşturmayı amaçlıyor. Bu ilişkiler karşılıklı yarar ürettiği sürece Türkiye’nin ekonomik ve stratejik çıkarları ile koruma ve düzen sağlama iddiası arasında belirli bir denge kurulabilir.

Ne var ki Türkiye’nin nüfuz alanı genişledikçe Amerika Birleşik Devletleri’nin, İsrail’in, İran’ın, Rusya’nın ve başka güçlerin çıkarlarıyla karşılaşıyor. İsrail’in Suriye’de Türkiye tarafından kullanılabileceği düşünülen askerî tesislere yönelik saldırıları, bu rekabeti şimdiden görünür hâle getirdi. Washington ise bir yandan Suriye’nin merkezî yönetim altında birleşmesini desteklerken diğer yandan Türkiye, İsrail ve Suriye arasında çıkabilecek çatışmaları önlemeye çalışıyor.

Rekabet derinleştikçe Ankara’nın daha fazla askerî güç kullanması, savunma sanayisine daha çok kaynak ayırması ve ilişki kurduğu yönetimlerden kendi çıkarları doğrultusunda kararlar almalarını istemesi beklenebilir. Böyle bir gelişme, bölge halklarının Türkiye’ye bakışını da değiştirecektir. Başlangıçta güvenlik ve düzen sağlayan bir güç olarak kabul edilen Türkiye, zamanla kendi şirketleri, askerî ihtiyaçları ve bölgesel hedefleri için hareket eden bir devlet olarak görülebilir. “Bizim güvenliğimiz için buradasınız” düşüncesinin yerini “Kendi çıkarlarınız için buradasınız” yargısı alabilir.

Japonya’nın geçen yüzyıldaki Ortak Refah Alanı girişiminde yaşanan buydu. Bölgesel iş birliği ve Batı emperyalizmine karşı bağımsızlık söylemi, askerî harekâtların, ekonomik denetimin ve Japon çıkarlarına bağlı bir düzenin gerekçesine dönüştü. Burada önce imparatorluk girişiminin başlayıp daha sonra emperyalizme dönüştüğü iki ayrı evreden söz etmiyoruz. Japon sermayesinin çıkarları ve devletler arası rekabet, projenin başından beri işin içindeydi. İmparatorluk düşüncesi bu çıkarları bir bölgesel düzen vaadi içinde bir süre dengeledi ve meşrulaştırdı. Rekabet sertleştikçe belirleyici olan emperyalist yönelimdi.

Türkiye’nin aynı yolu izleyeceğini önceden söyleyemeyiz. Ancak Türkiye örneğinde de imparatorluk tarzı ile emperyalist çıkar eş zamanlı olarak işliyor. Koruma, barış ve iş birliği arayışı gerçektir; sermaye ihracı, pazar arayışı, güvenlik çıkarları ve nüfuz mücadelesi de gerçektir. Kapitalist dünya sistemi içinde emperyalist yönelim yapısal olarak daha güçlüdür. Bu nedenle imparatorluk girişiminin emperyalizmden bağımsız bir siyasal seçenek olarak savunulması teorik olarak mümkün görünmüyor.

Genel Bir Dünya Sorunu

Türkiye örneği, yalnızca Türkiye’yi ilgilendiren bir gelişmeyi anlatmıyor. Rusya’nın yakın çevresinde, İran’ın Orta Doğu’da, Çin’in Asya ve Afrika’da, Hindistan’ın Güney Asya’da kurmaya çalıştığı ilişkilerde benzer bir gerilim görülüyor. Amerika Birleşik Devletleri uzun süredir askerî, ekonomik ve mali gücüyle küresel bir nüfuz düzeni kuruyor. Japonya yeniden silahlanırken Almanya ve Fransa da Avrupa’nın askerî ve siyasal özerkliğinin hangi merkez çevresinde kurulacağını tartışıyor.

Bu devletlerin tarihleri, güçleri ve kullandıkları araçlar birbirinden farklıdır. Ortak noktaları, kapitalist dünya sistemindeki rekabetin onları kendi nüfuz alanlarını oluşturmaya zorlamasıdır. Bir devletin açıkça imparatorluk kurmayı amaçlaması da gerekmez. Kendi sermayesinin önünü açmak, kaynaklara ve pazarlara erişimini güvence altına almak ve siyasal gücünü artırmak için yürüttüğü mücadele zaten emperyalist bir nitelik taşır. İmparatorluk yönelimi bu temel işleyişin üzerine gelen siyasal biçimlerden biridir; hâkim olan ise emperyalizmdir.

Dünya, bu rekabetin dışında kalan sorunlarını da çözemiyor. Gelir ve servet giderek daha dar bir kesimin elinde toplanıyor. Milyonlarca insan işsizlik, yoksulluk ve gelecek kaygısıyla yaşıyor. İklim değişikliği üretimi, yerleşim alanlarını ve insan sağlığını doğrudan etkiliyor. Göçler artıyor. Teknolojik gelişmeler, insanlığın ortak imkânı olmaktan çıkarak devletler ve şirketler arasındaki mücadelenin araçlarına dönüşüyor.

Bu sorunların hiçbiri ulusal sınırlar içinde çözülemez. Onlarla ilgilenmesi beklenen uluslararası kurumlar ise giderek etkisizleşiyor. Birleşmiş Milletler, büyük güçlerin uzlaşamadığı her konuda hareketsiz kalıyor. Güvenlik Konseyinin yapısı çözüm üretmekten çok mevcut güç ilişkilerini koruyor. Dünya çapında ortak kararlar alınması gereken bir dönemde, bu kararları alabilecek meşru bir siyasal alan bulunmuyor.

Bölgesel imparatorluk girişimleri bu boşluğu dolduramaz. Sınırlarının ötesinde sürekli hareket edebilmek isteyen devlet, ülke içinde kararları merkezîleştirir ve kaynaklarını güvenlik ile nüfuz mücadelesine ayırır. Ekonomik sorunların çözümü ertelenirken bireysel özgürlüklerin alanı daralır. Dışarıda başka toplumların direnişiyle, içeride ise kendi yurttaşlarının hoşnutsuzluğuyla karşılaşır. İmparatorluk girişimini durdurmak da tek başına bu işleyişi sona erdirmez. Emperyalizm, böyle bir proje bulunmasa bile sermaye–ulus–devlet yapısı içinde çalışmaya devam eder.

Karatani’nin D Mübadele Tarzı

Karatani bu çıkmazdan kurtulma imkânını D mübadele tarzında arar. D, sermayenin, ulusun ve devletin yerine geçecek yeni bir egemenlik merkezi değildir. İnsanların özgür iradeleriyle ve karşılıklılık ilkesi çevresinde kurdukları ilişkilerin daha ileri bir düzeyde yeniden ortaya çıkmasıdır.

Bu düşüncenin siyasal ufkunda dünya cumhuriyeti vardır. Karatani, Birleşmiş Milletlerin yeniden yapılandırılmasını bu yönde atılabilecek önemli bir adım olarak görür. Amaç, tek bir devletin dünyaya hükmetmesi değildir. Devletlerin birbirlerine savaş açmasını, sermayenin toplumları sınırsız biçimde yönetmesini ve ulusların başka uluslar üzerinde üstünlük kurmasını engelleyecek ortak bir hukuk düzeni oluşturmaktır.

Böyle bir düzenin sermayeyi, ulusu ve devleti bir anda ortadan kaldıracağını düşünmüyorum. Bunlar varlıklarını sürdürebilir; ancak kendi başlarına belirleyici güçler olarak hareket edemezler. Daha üst düzeyde kurulmuş demokratik ve etik bir düzene bağlı hâle gelirler. Hegelci anlamda aşılmaları, bütünüyle yok edilmelerinden çok, bağımsız hareket etme güçlerini kaybederek yeni bir bütün içinde başka işlevler üstlenmeleri anlamına gelebilir.

Bugünkü Birleşmiş Milletlerin kendi içinden böyle bir dönüşüm yaratması kolay görünmüyor. Önce devletleri ve şirketleri değişime zorlayabilecek uluslararası bir kurucu kamunun ortaya çıkması gerekir.

Bu kamu yalnızca işçi sınıfından, tek bir milletten ya da belirli bir siyasal hareketten oluşmayacaktır. Emek mücadelelerini, ulusal bağımsızlık arayışlarını, bireysel özgürlükleri, doğanın korunmasını ve bilimsel sorumluluğu aynı alanda buluşturmak zorundadır. Çalışanlar, tüketiciler, bilim insanları, farklı mesleklerin temsilcileri, kamu görevlileri ve yerel girişimler bu alanın içinde yer alabilir. Tek bir toplumsal katmana dayanmayan, çok katmanlı ve çok alanlı bir kamu olacaktır bu.

İlk işaretleri büyük örgütlerde veya yerleşik partilerde görülmeyebilir. Küçük dayanışma ağlarında, mesleki sorumluluk girişimlerinde, tüketici boykotlarında, bilimsel iş birliğinde ve dijital ortamlarda ortaya çıkabilir. Başlangıçta birbirinden kopuk görünen bu ilişkiler, ortak bir siyasal ve etik dil kurduklarında devletlerin ve şirketlerin hareketlerini sınırlayabilecek bir karşı hegemonyanın parçalarına dönüşebilir.

Laclau ve Mouffe’nin karşı hegemonya yaklaşımı burada bize yardımcı olabilir. Birbirinden farklı talepler, özelliklerini kaybetmeden ortak bir irade çevresinde birleşebilir. Ancak sözünü ettiğimiz karşı hegemonya, ulusal sınırlar içinde iktidarı ele geçirmekle yetinemez. Daha başlangıçta uluslararası olmak ve bugünkü dünya düzenini içeriden dönüştürebilecek yeni ilişkiler geliştirmek zorundadır.

Gezi’de Görünen İnsan

Türkiye’nin bu sürece sunabileceği özgün katkıyı, yeni bir imparatorluk kurma gücünden çok, böyle bir uluslararası kamuyu oluşturabilecek insanların yetişmesinde aramak gerekir.

Gezi’yi bir hükümeti devirme girişimi veya tekrarlanması gereken bir siyasal hareket modeli olarak ele almıyorum. Güçlü güvenlik kurumlarıyla tahkim edilmiş merkezî devletler karşısında yalnızca meydanları doldurarak iktidarı değiştirme düşüncesinin sınırları açıktır. Gezi’nin daha kalıcı yanı, kısa bir süre için görünür kıldığı insan tipidir.

Bu insan dünyayla ilişki kurabiliyor, dijital iletişim araçlarını kullanıyor, farklı kimliklerden insanlarla aynı ortamda yaşayabiliyor ve merkezî bir emir beklemeden ortak işler yapabiliyordu. Yerel bir deneyimi dünyanın anlayabileceği bir dile çevirdi. Mizahı siyasal iletişimin bir parçası hâline getirdi, birbirini tanımayan insanlar arasında güven ilişkileri kurdu ve Türkiye’de yaşanan bir olayı uluslararası bir deneyime taşıdı.

Bu insan tipini yalnızca Gezi’ye katılanlarla sınırlamamak gerekir. Türkiye’de ve diasporada dünyayı yakından izleyen, farklı dillerde çalışan, bilim, teknoloji, sanat ve meslek ağları aracılığıyla uluslararası ilişkiler kuran geniş bir kesim bulunuyor. Türkiye tarihinden gelen kozmopolit deneyim, devletin imparatorluk refleksleri kadar bu insanların dünyaya bakışında da yaşamayı sürdürüyor.

Burada Türkiye’ye ayrıcalıklı bir görev yüklemiyorum. Uluslararası kurucu kamu tek bir ülkeden çıkamaz ve bir milletin önderliğinde kurulamaz. Yine de Türkiye’de yetişen ve diasporada yaşayan insanların farklı toplumların deneyimlerini buluşturmakta, yeni bağlar kurmakta ve ortak hareket yolları geliştirmekte önemli roller üstlenmesi mümkündür.

Cumhuriyetçilik ve Anti-Emperyalizm

Bu dizinin ilk yazısını cumhuriyetçi bir konumdan hareketle anti-emperyalizm çağrısıyla bitirmiştim. Buraya kadar yürüttüğümüz tartışma, bu çağrının bugün hangi içeriğe sahip olabileceğini daha açık biçimde gösteriyor.

Anti-emperyalizm, yalnızca ulusal bağımsızlığı savunmakla sınırlı kalamaz. Ulusal bağımsızlık vazgeçilmezdir. Bununla birlikte bağımsızlığını kazanan bir devlet başka bir gücün nüfuzuna girebilir veya güçlendikçe kendisi yeni nüfuz alanları kurmaya başlayabilir. Devletlerin hiyerarşi içindeki yer değiştirmesi, emperyalist düzeni sona erdirmez.

Klasik Marksist yaklaşım, emperyalizmin sermaye birikiminden ve sınıf ilişkilerinden kaynaklandığını göstermiştir. Bu açıklama önemini koruyor. Burada savunduğum anti-emperyalizm buna karşı çıkmıyor; onu 21. yüzyılın koşulları içinde genişletiyor. Savaşlar ve güvenlik harcamaları kadar yoksullaşma, güvencesizlik, özgürlüklerin daralması ve ekolojik yıkım da emperyalist rekabeti doğrudan bireyin hayatına taşıyor. İzlenen akıl dışı iktisat politikaları çoğu zaman bu sorunların çözümünü erteliyor veya onları daha da ağırlaştırıyor. İnsanlar kendi hayatlarında karşılaştıkları güçlüklerle dünya sisteminin işleyişi arasındaki bağı kurmaya başladıkça anti-emperyalizm yeni bir toplumsal içerik kazanıyor.

Bu anlayış, bireyin kendi ülkesine ve toplumuna karşı sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; onu daha geniş bir sorumluluğun içine yerleştirir. İnsan, kendi hayatını savunurken başka toplumların aynı düzen içinde yaşadığı sorunları da görmeye başlar. Yaşadığı ülkedeki mücadele ile dünya çapındaki barış, özgürlük ve adalet arayışı arasındaki bağ böyle kurulur. Cumhuriyetçi anti-emperyalizm de ulusal egemenliği savunurken dünya ölçeğinde ortak bir cumhuriyet düzenine yönelir.

Dünya cumhuriyeti bugünden yarına kurulabilecek hazır bir proje değildir. Önce onu talep edecek, düşünsel ve ahlaki temelini oluşturacak, kurumlarını tasarlayacak bir insanlığın ortaya çıkması gerekir. Bu insanlık, devletlerin ve şirketlerin dışında doğmayacaktır. Onların içinde yaşayan, çalışan ve üreten insanların sınırları aşan ortak iradesinden doğacaktır.

Cumhuriyetçilik, siyasal iktidarın özgür ve eşit yurttaşların ortak iradesine bağlı olmasıdır. Dünya cumhuriyetini istemek, aynı ilkeyi dünya ölçeğine taşımaktır. İmparatorluk girişimlerinin emperyalist işleyişten ayrılamadığını gördüğümüzde, hiçbirini siyasal bir çıkış yolu olarak savunamayız. Cumhuriyetçi olmak bu nedenle anti-emperyalist olmayı; anti-emperyalist olmak da hiçbir devletin, sermayenin veya ulusun insanlığın ortak geleceği üzerinde sınırsız iktidar kuramayacağı bir dünya cumhuriyetini istemeyi gerektirir.

Bugün birçok ülkede buna benzer bir eğilim görülüyor. Rusya’da çarlık geçmişi ve Ortodoks uygarlığı, Çin’de imparatorluk tarihinin sürekliliği, Hindistan’da Hindu medeniyeti, Amerika Birleşik Devletleri’nde ise ülkeyi yeniden büyük yapma düşüncesi günlük siyasetin parçası hâline geliyor. Eski imparatorluklar aynı kurumlarla geri dönmüyor. Geri gelen, onların devlet anlayışı, liderlik biçimi ve tarihsel büyüklük iddiasıdır.

Türkiye’de yaşanan dönüşüm de bu daha geniş eğilimin ülkeye özgü bir görünümüdür. İlk üç yazıda izlediğimiz gelişme bugün çok daha belirgin. Cumhuriyetin hukuki varlığı sürüyor; buna karşılık devletin örgütlenme biçimi, karar alma düzeni ve hareket alanı değişiyor. Karatani’nin kapitalizmin döngüsel tarihi üzerine geliştirdiği yaklaşım açısından bakıldığında bu değişim, liberal dönemden emperyalist rekabet dönemine geçişle birlikte anlam kazanıyor.

15 Temmuz bu sürecin başlangıcı değildir. Önceki yazıda ele aldığım dönüşüm 1980’lerde başladı, 1990’larda yeni Osmanlıcılık tartışmalarıyla görünür oldu, 2000’lerde devlet siyasetine taşındı. 15 Temmuz ise yıllar boyunca biriken değişimlerin başka bir düzeye geçtiği, devlet içindeki mücadelenin açık çatışmaya dönüştüğü andır.

Devletin yeniden kurulması

15 Temmuz’dan sonra orduda, yargıda, emniyette, üniversitelerde ve bürokrasinin başka bölümlerinde geniş tasfiyeler yapıldı. Bu sürecin hukuki niteliği, hak ihlalleri ve bireysel mağduriyetler ayrıca tartışılmalıdır. Burada üzerinde durduğum, tasfiyelerin devlet yapısında yarattığı değişimdir.

31 Temmuz 2016’da yayımlanan kanun hükmünde kararnameyle askerî liseler, harp okulları ve askerî akademiler kapatıldı; Millî Savunma Üniversitesi kuruldu. Kuvvet komutanlıkları Millî Savunma Bakanlığına bağlandı. Askerî sağlık ve eğitim kurumlarının yapısı değiştirildi. Böylece ordunun komuta, eğitim ve personel düzeni yeniden oluşturulurken silahlı kuvvetler üzerindeki sivil yürütme denetimi güçlendirildi.

Yargıdaki geniş kadro değişikliklerinin ardından, 2017 anayasa değişikliğiyle Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun adı Hâkimler ve Savcılar Kurulu oldu; üye sayısı ve seçim biçimi değiştirildi. Yürütmenin kurul üzerindeki etkisi arttı. Bürokrasi içindeki görece özerk odaklar zayıflarken karar alma yetkisi merkezde toplandı.

16 Nisan 2017’de yapılan halkoylamasında kabul edilen anayasa değişikliği, parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemine geçişin hukuki zeminini hazırladı. Yeni sistem, 24 Haziran 2018’de yapılan cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimlerinin ardından, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 9 Temmuz 2018’de yemin etmesiyle bütünüyle yürürlüğe girdi. Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırıldı. Yürütme yetkisi cumhurbaşkanında toplandı. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, politika kurulları ve bağlı ofisler yeni yönetim düzeninin parçaları hâline geldi. Üst düzey atamalarda ve devlet politikalarının hazırlanmasında cumhurbaşkanlığı belirleyici konuma yükseldi.

Başkanlık sisteminin kendi başına bir imparatorluk rejimi olduğunu ileri sürmüyorum. Amerika Birleşik Devletleri de başkanlık sistemiyle yönetilen bir cumhuriyettir. Türkiye’de kurulan yapıyı farklı kılan, devletin sınırlarının ötesinde sürekli askerî, diplomatik ve ekonomik faaliyet yürütmesini kolaylaştıran merkezî bir yönetim biçimi yaratmasıdır.

Muhalefetin bu düzene “tek adam rejimi”, “saray rejimi” veya “sultanlık” demesi, yaşanan değişime yönelik siyasal itirazı anlatıyor. Parlamentonun zayıflaması, kuvvetler ayrılığının aşınması ve yargı bağımsızlığına ilişkin eleştiriler de ciddidir. Yine de bütün dönüşümü tek bir kişinin iktidar arzusuna bağlamak, onu ortaya çıkaran tarihsel koşulları görünmez kılar.

Cumhuriyet korunarak aşılırken

Türkiye’de cumhuriyet ortadan kaldırılmış değildir. Anayasal yurttaşlık, ulusal sınırlar, merkezî idare, ulusal piyasa ve devletin hukuki kişiliği varlığını sürdürüyor. Yeni yönetim düzeni bunları tasfiye etmiyor; kendi içinde koruyarak başka bir devlet biçimine ekliyor.

Hegel’in Aufhebung kavramı bu dönüşümü anlamak için elverişlidir. Kavram aynı anda ortadan kaldırma, koruma ve daha ileri bir düzeye taşıma anlamlarını taşır. Türkiye’de cumhuriyetçi devletin bazı kurumları zayıflarken ulus-devletin temel unsurları korunuyor. Bunların üzerine merkezileşmiş yürütme, sınır ötesi askerî varlık ve genişleyen nüfuz alanları ekleniyor.

Bu dönüşümün maddi zemini kapitalizmin sermaye–ulus–devlet yapısında aranmalıdır. Kapitalist devlet, egemenliği altındaki piyasadan kolayca vazgeçmez. Ulusal sınırlar, sermaye birikiminin hukuki ve siyasal güvencesidir. Hükûmetler bazı sermaye gruplarını diğerlerine karşı destekleyebilir, mülkiyet ilişkilerine müdahale edebilir veya kaynakların dağılımını değiştirebilir. Devletin genel yönelimi ise kendi sermaye birikimini ve denetlediği ekonomik alanı korumaktır.

Türkiye sermayesi ulusal ve bölgesel ölçeğin ötesine geçtikçe devletin faaliyet alanı da genişledi. Müteahhitlik, enerji, lojistik, finans, savunma, iletişim ve sanayi şirketlerinin başka ülkelerdeki yatırımları yeni diplomatik ve askerî araçlar gerektirdi. Devletin dışarıdaki etkinliği sermayenin önünü açtı; sermayenin yayılması da devleti daha geniş bir coğrafyada faaliyete zorladı.

Türkiye’nin bilinçli olarak parçalanmak veya dış güçlere teslim edilmek istendiği yönündeki açıklamalar bu tabloyla uyuşmuyor. Türkiye ulusal egemenlik alanını daraltmaya değil, sınırlarının ötesinde kurduğu güvenlik kuşakları ve nüfuz ilişkileriyle güçlendirmeye çalışıyor. Bu politikanın başarılı olup olmayacağı ya da toplum açısından hangi bedelleri doğuracağı ise başka bir tartışmadır.

Cumhur İttifakı’nın kurduğu sentez

15 Temmuz’dan sonra AK Parti ile MHP arasında belirginleşen yakınlaşma, 2017 anayasa değişikliğine verilen destekle yeni devlet düzeninin siyasal dayanaklarından birine dönüştü. Bu iş birliği, Şubat 2018’de Cumhur İttifakı adıyla resmî bir seçim ittifakı hâline geldi. İttifak ilk kez 24 Haziran 2018 seçimlerine birlikte katıldı.

Bu birliktelik yalnızca seçim kazanmak amacıyla kurulmuş geçici bir iş birliği değildir. Türk milliyetçiliği ile siyasal İslamın devlet anlayışları belirli bir ortak zeminde buluştu.

MHP’nin temsil ettiği milliyetçi çizgi üniter devleti, ulusal sınırları ve anayasal Türk kimliğini koruyor. AK Parti’nin içinden geldiği siyasal İslam geleneği ise Şerif Mardin’in işaret ettiği daha geniş “millet” anlayışını harekete geçiriyor. Bu kullanımda millet yalnızca aynı ulus-devletin yurttaşlarından oluşmuyor; tarih, din ve ortak siyasal hafıza üzerinden birbirine bağlanan toplulukları da kapsıyor.

Bu sentez, Türkiye’nin içeride merkezî ve üniter yapısını sürdürmesine, dışarıda ise bölgedeki farklı topluluklarla daha geniş bir siyasal dil kurmasına imkân sağlıyor. “Cumhur İttifakı” adının bu teorik birleşmeyi bilinçli olarak anlatmak üzere seçildiğini doğrulamamız mümkün değildir. İttifakın fiilî yapısı ise cumhuriyetin ulusal egemenlik anlayışıyla sınırların ötesine uzanan millet fikrini aynı devlet siyaseti içinde birleştiriyor.

Savunma sanayisi ve stratejik özerklik

Bu dönüşümün en somut dayanaklarından biri savunma sanayisindeki gelişmedir. Türkiye’nin bu alandaki arayışı 15 Temmuz’dan çok önce başladı. 1974 Kıbrıs Harekâtı’nın ardından Amerika Birleşik Devletleri’nin 1975’te uygulamaya koyduğu silah ambargosu, yerli savunma sanayisinin geliştirilmesine yönelik arayışları hızlandırdı.

TUSAŞ 1973’te, ASELSAN 1975’te, HAVELSAN 1982’de, ROKETSAN ise 1988’de kuruldu. Dolayısıyla bugün karşılaştığımız yapı tek bir hükûmet döneminin ürünü değildir. Farklı dönemlerde kurulan bu şirketlerin üretim kapasitesi 2000’li yıllarda genişledi, 15 Temmuz’dan sonra ise stratejik özerklik siyasetinin merkezine yerleşti.

Savunma Sanayii Başkanlığının 2018’de Cumhurbaşkanlığına bağlanması, askerî ihtiyaçlarla sanayi politikası arasındaki ilişkiyi güçlendirdi. Kamu kurumları, özel şirketler, araştırma merkezleri ve üniversiteler aynı üretim ağı içinde bir araya getirildi. İnsansız hava araçlarında sağlanan ilerleme Türkiye’yi uluslararası ölçekte görünür kıldı. Bayraktar TB2 başta olmak üzere geliştirilen sistemler Suriye, Libya, Karabağ ve Ukrayna’daki savaşlarda kullanıldı ve çok sayıda ülkeye ihraç edildi.

MİLGEM savaş gemileri, Atak helikopteri, Hürjet, KAAN, Altay tankı, hava savunma sistemleri ve füze programları da aynı yönelimin parçalarıdır. Bazı projelerde gecikmeler yaşanıyor; motor, elektronik parça ve başka alt sistemlerde dışa bağımlılık sürüyor. Buna rağmen Türkiye artık askerî araçların yalnızca alıcısı değildir. Kendi ihtiyaçlarına göre sistem geliştirebilen ve bu sistemleri dış politikasının bir parçası olarak kullanabilen bir ülkeye dönüşüyor.

Savunma sanayisindeki atılımı NATO’dan kesin bir kopuşun ilanı olarak görmek doğru olmaz. Türkiye ittifakın içinde kalırken tek yönlü bağımlılığı azaltmaya ve gerektiğinde müttefiklerinden ayrı hareket edebilecek araçlara sahip olmaya çalışıyor. Silah üretimi bu siyasetin maddi karşılığıdır.

Bilim, eğitim ve kadro

Türkiye’nin eğitim sisteminde ciddi sorunlar yaşadığı, üniversitelerin özerkliğinin tartışıldığı ve nitelikli insan gücünün bir bölümünün başka ülkelere gittiği biliniyor. Buna rağmen belirli alanlarda yoğunlaşmış teknik kapasite varlığını sürdürüyor.

Üniversitelerde ve temel bilimlerde yaşanan gerileme, savunma sanayisinde, mühendislikte, yazılımda ve bazı teknoloji alanlarında güçlü kadroların bulunmadığı anlamına gelmez. Türkiye hem ülke içinde hem diasporada bu ölçekte bir girişimi taşıyabilecek bilim insanlarına, mühendislere, yöneticilere ve girişimcilere sahip.

Siyasal ağların dağılması veya devlet içindeki kadroların değişmesi, yıllar içinde edinilmiş bilgi ve becerileri bütünüyle ortadan kaldırmaz. İnsanlar zaman içinde siyasal konumlarını değiştirebilir ve farklı kurumlarda çalışmaya devam edebilir. Türkiye’nin yakın tarihinde bunun birçok örneği vardır. 1970’lerde Marksist hareketlerde yer alan üniversite mezunlarının bir bölümü, sonraki yıllarda büyük şirketlerin yöneticileri ve girişimcileri arasına katılmıştır. Siyasal kimliklerle mesleki birikim arasındaki ilişki hayat boyu aynı kalmıyor.

Türkiye’de önemli olan insan kaynağının bulunup bulunmadığından çok, mevcut birikimin nasıl örgütlendiği ve hangi amaçlara yöneltildiğidir.

Güvenlik alanının sınırların ötesine taşınması

2013’te resmî nitelik kazanan çözüm sürecinin 2015’te sona ermesinin ardından PKK ile çatışmalar yeniden başladı. Güneydoğu’daki kentlerde yürütülen operasyonlar, belediyelere kayyum atanması ve siyasal alanın daralması güvenlik merkezli yaklaşımın içerideki parçalarıydı.

Türkiye Suriye’de YPG’yi PKK’nin uzantısı kabul ederken Amerika Birleşik Devletleri IŞİD’e karşı mücadelede Suriye Demokratik Güçleriyle ortaklık kurdu. Bu ayrılık, Türkiye ile en önemli NATO müttefiki arasında kalıcı bir gerilim yarattı.

Ankara, 24 Ağustos 2016’da Fırat Kalkanı Harekâtı’nı başlattı. Harekât 29 Mart 2017’de sona erdi. Bunu 20 Ocak 2018’de başlayan Zeytin Dalı ve 9 Ekim 2019’da başlayan Barış Pınarı harekâtları izledi. Bu operasyonlar IŞİD’e karşı mücadelenin yanı sıra YPG’nin Türkiye sınırı boyunca kesintisiz bir alan oluşturmasını engellemeyi amaçlıyordu.

Suriye’nin kuzeyinde Türkiye’nin askerî varlık gösterdiği ve yerel yönetimler üzerinde etkili olduğu bölgeler ortaya çıktı. Bu topraklar resmen Türkiye’ye katılmadı. Güvenlik, eğitim, sağlık, ticaret ve altyapı alanlarında Türkiye ile yoğun ilişkiler kuruldu. Devlet böylece ulusal sınırlarını değiştirmeden bu sınırların ötesinde bir güvenlik kuşağı oluşturdu.

Türkiye’nin Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimiyle ilişkilerini sürdürmesi, Kürtlerle PKK veya YPG arasında ayrım yaptığını da gösteriyor. Ankara bir yandan silahlı Kürt hareketleriyle mücadele ederken öte yandan Kürt yönetimleri ve siyasal aktörleriyle ekonomik ve diplomatik ilişkiler kuruyor. Bu esneklik yeni Kürt sürecini anlamak bakımından önemlidir.

NATO içinde pazarlık

Finlandiya ile İsveç, Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesinin ardından 18 Mayıs 2022’de NATO üyeliğine başvurdu. Türkiye, ittifaktan ayrılmadan NATO’daki oy birliği kuralını kendi güvenlik talepleri için kullandı. PKK ve YPG faaliyetleri, iadeler ve silah kısıtlamaları konusunda iki ülkeyle pazarlık yürüttü.

Finlandiya 4 Nisan 2023’te, İsveç ise Türkiye ve Macaristan’ın onay süreçlerini tamamlamasının ardından 7 Mart 2024’te NATO’ya katıldı.

Türkiye bu süreçte Batı ittifakına bağlı sıradan bir yarı çevre ülkesi gibi davranmadı. İttifak üyeliğini korudu, ancak elindeki kurumsal gücü kendi önceliklerini kabul ettirmek için kullandı. Bu tutum Batı’dan kopmaktan çok, ittifak içindeki bağımlılık ilişkisini yeniden düzenleme çabasıydı.

Libya ve Doğu Akdeniz

Türkiye, 27 Kasım 2019’da Libya’daki Birleşmiş Milletler tarafından tanınan Ulusal Mutabakat Hükûmetiyle iki mutabakat muhtırası imzaladı. Bunlardan biri güvenlik ve askerî iş birliğini, diğeri Doğu Akdeniz’deki deniz yetki alanlarının sınırlandırılmasını düzenliyordu. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Ocak 2020’de Libya’ya asker gönderilmesine izin verdi.

Türk askerî danışmanlarının, insansız hava araçlarının ve hava savunma sistemlerinin desteği, Halife Hafter’e bağlı güçlerin Trablus’u ele geçirmesini engelleyen gelişmeler arasında yer aldı.

Libya müdahalesi askerî, ekonomik ve diplomatik amaçları aynı yerde birleştirdi. Türkiye bir yandan müttefik yönetimin varlığını korurken öte yandan Doğu Akdeniz’deki deniz yetki alanı iddialarını güçlendirdi. Enerji kaynakları, deniz yolları, müteahhitlik yatırımları ve askerî varlık aynı politikanın parçaları hâline geldi.

Osmanlı geçmişi bu ilişkinin kamuoyuna anlatılmasında kullanılabilir. Müdahaleyi doğuran tek neden ise tarihsel hafıza değildir. Libya, Türkiye’nin askerî kapasitesini ekonomik çıkarları ve deniz egemenliği iddialarıyla birlikte kullanabildiği yeni ölçeği gösteriyor.

Somali’de koruma ve düzen

Türkiye’nin Somali’deki etkinliği 2011’de yaşanan büyük kıtlık sırasında yürüttüğü insani yardım çalışmalarıyla belirginleşti. Ardından Türk Hava Yolları seferleri, TİKA projeleri, hastaneler, okullar, altyapı yatırımları ve ticari ilişkiler geldi.

Mogadişu’daki TURKSOM askerî eğitim tesisi 30 Eylül 2017’de açıldı. Türkiye daha sonra Somali güvenlik güçlerinin eğitilmesinde daha kapsamlı bir rol üstlendi. İki ülke arasında Şubat 2024’te savunma ve ekonomik iş birliği anlaşması imzalandı. Bunu deniz güvenliği, enerji kaynaklarının araştırılması ve hidrokarbon arama faaliyetlerini kapsayan yeni anlaşmalar izledi.

Türkiye, Etiyopya ile Somali arasında Somaliland üzerinden ortaya çıkan anlaşmazlıkta da arabuluculuk yaptı. Taraflar 11 Aralık 2024’te Ankara Bildirisi’ni kabul etti. İnsani yardım, altyapı yatırımları, askerî eğitim ve diplomatik arabuluculuk böylece aynı coğrafyada birleşti.

Somali’de kurulan ilişki, imparatorluk modelini hatırlatan özellikler taşıyor. Türkiye ülkenin topraklarını kendi sınırlarına katmaya çalışmıyor. Somali devletinin güvenliğine, kurumsal kapasitesine ve ekonomik gelişmesine katkıda bulunurken kendisini koruma ve düzen sağlayan bir merkez olarak konumlandırıyor. Bu görünümüyle ilişki, Karatani’nin koruma karşılığında bağlılığa dayanan B mübadele tarzına yaklaşıyor.

Aynı ilişkinin içinde emperyalist yönelim de bulunuyor. Türkiye sağladığı güvenlik ve desteğin karşılığında siyasal nüfuz, askerî hareket alanı, enerji kaynaklarına erişim ve ekonomik imkân kazanıyor. İmparatorluk iddiası ile emperyalizmin maddi işleyişi burada birbirinin ardından gelen iki ayrı aşama değildir. Aynı devlet faaliyetinin iç içe geçmiş ve birbiriyle çelişen iki yönüdür. Somali’de koruyucu ve düzen kurucu imparatorluk görünümü öne çıkıyor; bu görünümün altında sermaye birikimi ve stratejik rekabetin emperyalist mantığı işlemeye devam ediyor.

Yeni Kürt süreci

Devletin içeride yeniden Kürtlerle görüşmeye yönelmesi, bu bölgesel genişlemeden ayrı düşünülemez. Yeni süreç, MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin 22 Ekim 2024’te Abdullah Öcalan’a yaptığı çağrıyla görünür hâle geldi. DEM Parti heyeti Aralık 2024’te İmralı’da Öcalan’la görüştü.

Öcalan, 27 Şubat 2025’te PKK’ye silah bırakma ve kendisini feshetme çağrısı yaptı. PKK bu çağrının ardından ateşkes ilan etti; Mayıs 2025’te topladığı kongrede örgütsel yapısını feshetme ve silahlı mücadeleyi sona erdirme kararı aldığını açıkladı. Sürecin hukuki ve siyasal olarak nasıl tamamlanacağına ilişkin görüşmeler ise devam etti.

Türkiye bu süreçte ulusal egemenliğinden vazgeçmiyor ve onu pazarlığa açmıyor. Egemen bir devlet olarak, uzun yıllar kendisine karşı silahlı mücadele yürütmüş ve terör örgütü olarak tanımladığı PKK’nin silahlı varlığına son vermeye çalışıyor. Örgütün çevresinde oluşmuş siyasal ve toplumsal güçleri de kendi hukuk düzenine dâhil etmeyi amaçlıyor. Devlet burada egemenliğini paylaşmıyor; silahlı çatışmayla yönetilen bir ilişkiyi kendi kuralları içinde yeniden düzenliyor.

Türkiye aynı zamanda Irak ve Suriye’deki silahlı Kürt hareketleri karşısında askerî kapasitesini ve müdahale imkânlarını genişletti. Bu hareketlerin başka devletlerden aldığı desteğe rağmen bölgedeki gelişmeleri yönlendirebileceği daha güçlü bir konum kazandı. Askerî mücadelenin belirleyici safhasını büyük ölçüde geride bırakan Türkiye, şimdi bu yolla açtığı alanı imparatorluk yönetim tarzını hatırlatan daha geniş ve meşru bir ilişkiler düzenine dönüştürmeye çalışıyor. Bunun yeni Suriye devletiyle kurulan ilişkiler ve bölgedeki diğer etnik gruplara yönelik siyaset açısından ne anlama geldiğini bir sonraki yazıda ele alacağım.

Kral giyinik

Türkiye’deki dönüşüm Erdoğan’ın kişiliğine indirgenemez. İktidar değiştiğinde parlamentonun güçlendirilmesi, yargı bağımsızlığının yeniden kurulması ve hak alanının genişletilmesi mümkündür. Bunlar ülkenin geleceği açısından çok önemli değişiklikler olacaktır. Yine de Türkiye sermayesinin ulaştığı ölçek, genişleyen güvenlik çevresi ve uluslararası rekabet, iktidara gelecek aktörlerin hareket alanını sınırlayacaktır.

Abdülhamid’in elbiselerini giymek istemeyen bir lider, II. Mahmud’un reformcu görünümünü tercih edebilir. Kostüm değişir; devletin karşı karşıya bulunduğu tarihsel basınç bütünüyle ortadan kalkmaz.

Türkiye’nin eski hâline dönüp dönmeyeceğinden çok, oluşan kapasitenin hangi yönde kullanılacağı belirleyici olacaktır. Çevresinde barış ve iş birliği kurma iddiasıyla başlayan bu girişim, Karatani’nin öngördüğü gibi emperyalist bir nüfuz mücadelesine dönüşebilir. Beşinci ve son yazıda bu ihtimali, beraberinde getirdiği tehlikeleri ve önümüzde açılan başka siyasal yolları ele alacağım.

Türkiye’nin imparatorluk yönünde attığı adımları yalnızca bugünkü iktidarın ideolojik tercihleriyle açıklamak doğru olmaz. Yeni Osmanlıcılığı birkaç siyasetçi ya da düşünürün ortaya attığı bir fikir olarak görmek de bu dönüşümü anlamayı zorlaştırır. Bu yazıda, yeni Osmanlıcılığın 1980’lerde ortaya çıkan, 1990’larda yayılan, 2000’lerde dış politika anlayışına dönüşen ve 15 Temmuz’dan sonra adı daha az zikredilse de farklı biçimlerde süren tarihsel bir süreç olduğunu ileri süreceğim.

Burada izleyeceğim yol, önceki yazıda başvurduğum Karatani’nin yaklaşımıyla uyumludur. Karatani’ye göre neoliberalizm yalnızca piyasaların serbestleştiği bir iktisat politikası dönemi değildir. Kapitalist dünya sisteminin liberal aşamadan emperyalist rekabet aşamasına geçişidir. Kurallara bağlı dünya düzeni zayıflarken güçlü devletler kendi ekonomik, askerî ve siyasal alanlarını yeniden kurmaya yönelir. Bu geçiş, merkezdeki devletler kadar yarı çevrede yükselmekte olan devletleri de yeni tercihlerle karşı karşıya bırakır. Karatani bu dönüşümü “Neoliberalism as a Historical Stage” başlıklı yazısında tarihsel döngüler içinde ele alır.

Türkiye’nin neoliberal dönemde yeniden imparatorluk geçmişine dönüp bakmaya başlaması bu anlamda tesadüf değildir.

Bu nedenle yazı dört adımda ilerleyecek: önce Cumhuriyet’in Osmanlı mirasını nasıl sınırlandırdığını, ardından 1980’lerde sermayenin dışa açılmasıyla başlayan dönüşümü, 1990’larda coğrafyanın ve toplumun yeniden siyasallaşmasını, son olarak da AK Parti-Davutoğlu döneminden 15 Temmuz sonrasına uzanan biçim değişikliğini ele alacağım.

Cumhuriyetin paranteze aldığı miras

Cumhuriyet, imparatorluk düzenine son verdi. Onun yerine egemenliğini belirli sınırlar içinde kullanan bir ulus-devlet kurdu. Bu, yüzyıllardır varlığını sürdüren imparatorluk devletinin kurumlarından çok, meşruiyetinin dayandığı ilkelerden radikal bir kopuştu. Saltanatın ve hilafetin kaldırılması, yurttaşlığın yeniden tanımlanması, hukukun laikleştirilmesi ve Türk ulusal kimliğinin kuruluşu eski rejimin sonunu ilan eden adımlardı.

Yine de Osmanlı mirası bütünüyle terk edilmedi ya da terk edilemedi. Devletin kurumlarında, idare anlayışında, toplumun hafızasında ve erken Cumhuriyet’in radikal laiklik uygulamalarına tepki gösteren muhafazakâr çevrelerde farklı biçimlerde yaşamayı sürdürdü. Türkiye Cumhuriyeti sınırları dışında kalan Türk ve Müslüman topluluklarla ilişkisini de hiçbir zaman tamamen kesmedi. Balkanlar’daki Müslümanların, Kıbrıs Türklerinin, Irak ve Suriye’deki Türkmenlerin ya da daha uzaktaki Türk topluluklarının karşılaştıkları sorunlar Türkiye’de yalnızca başka ülkelerin iç meselesi olarak görülmedi.

Bu ilgi yayılmacı bir siyasete dönüşmedi. Cumhuriyet hükümetleri, söz konusu toplulukları Türkiye’nin topraklarını genişletmek amacıyla kullanmaktan itinayla kaçındı. Buna rağmen Türkiye’nin eski imparatorluğun ardında bıraktığı topluluklarla ilgilenmesi beklendi. Cumhuriyet, Osmanlı düzenini reddederken onun bazı sorumluluklarını üstlenmeye devam etti.

Bu nedenle bugün karşılaştığımız yönelimi geçmişten kesin bir kopuş olarak değil, uzun süre denetlenmiş köklü bir devlet anlayışının yeniden hareket kazanması olarak okumak daha açıklayıcıdır. İmparatorluk reddedilmişti, ancak ondan geriye kalan bazı ilişkiler, beklentiler ve yönetim alışkanlıkları bütünüyle terk edilmemişti.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan dünya düzeni, bu mirasın siyasal bir programa dönüşmesini uzun süre engelledi. Türkiye güvenliğini Batı ittifakı içinde aradı, NATO’ya girdi ve ekonomik gelişmesini Batı merkezli kapitalist sistemle bütünleşerek sürdürmeye çalıştı. Bu anlamda cumhuriyetin sınırları içinde kalmak yalnızca ideolojik bir tercih değildi; dönemin uluslararası güç dengelerine uygun bir devlet davranışıydı.

Bu yapı 1980’lerden itibaren değişmeye başladı.

Özal dönemi: önce sermaye dışarı açıldı

Yeni Osmanlıcılığın maddi temellerini arıyorsak başlangıç noktasına Turgut Özal dönemini yerleştirmemiz gerekir. Bunun nedeni Özal’ın ayrıntılı bir imparatorluk programı hazırlamış olması değildir. Belirleyici gelişme, Türkiye ekonomisinin ve toplumunun dış dünyayla kurduğu ilişkinin değişmesidir.

24 Ocak kararlarıyla başlayan ve 12 Eylül yönetiminin ardından sürdürülen dönüşüm, ithal ikameci kalkınma modelinin yerine ihracata, dış ticarete ve uluslararası sermaye hareketlerine daha açık bir ekonomi kurmayı amaçlıyordu. Özal bu değişimin hem bürokratik hem de siyasal öncüsü oldu. Ziya Öniş’in Özal’ın ekonomik mirası üzerine çalışmasında gösterdiği gibi Türkiye, 1980’lerde neoliberal dünya ekonomisine eklemlenirken yalnızca ekonomi politikalarını değil, devletle sermaye arasındaki ilişkiyi de yeniden düzenledi.

İhracat yapan şirketler çoğaldı. Türkiye sermayesi yakın coğrafyalardaki pazarlara yöneldi. Müteahhitlik, taşımacılık, bankacılık, turizm ve dış ticaret yeni ilişki ağları yarattı. Böylece çevredeki ülkeler yalnızca güvenlik sorunlarının kaynağı olmaktan çıkıp pazar, yatırım alanı ve siyasal etki sahası olarak görülmeye başlandı.

Dış politikadaki değişimin arkasında sermayenin dışa açılması vardı. Türkiye’nin Balkanlar’a, Karadeniz’e, Kafkasya’ya ve Orta Doğu’ya ilgisi yalnızca Osmanlı geçmişinin yeniden hatırlanmasıyla açıklanamaz. Sermaye sınırların dışına çıktıkça devlet de bu yeni alanlara daha fazla yöneldi.

Bu nedenle Özal dönemindeki yeni Osmanlıcılık, bir imparatorluk rejimi kurma programından çok, Osmanlı geçmişinin bölgesel ilişkilere sağlayabileceği imkânları değerlendirme arayışıydı.

Kavramın ilk kullanımlarından biri David Barchard’ın 1985’te yayımlanan Turkey and the West adlı çalışmasında görülür. Barchard, Türkiye’nin geleceği açısından bir “yeni Osmanlı seçeneği”nden söz ediyordu. Burada kastedilen, Osmanlı sınırlarının yeniden kurulması değildi. Türkiye’nin eski Osmanlı coğrafyasındaki tarihsel ve kültürel bağlarını, sermaye birikimini desteklemek amacıyla dış politikasında daha fazla kullanabileceği düşünülüyordu.

Bu nedenle kavramın 1980’lerin ortasında ortaya çıkması tesadüf değildir. Neoliberal dönüşüm, Türkiye’nin dış dünyayla ekonomik bağlarını güçlendirmiş; Soğuk Savaş’ın çözülmeye başlaması da ülkenin hareket alanını genişletmişti. Yeni Osmanlıcılık önce bu değişimin adı oldu.

1990’lar: coğrafyanın yeniden siyasallaşması

Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Türkiye’nin önünde daha önce ulaşamadığı geniş bir coğrafya açıldı. Orta Asya ve Kafkasya’da bağımsız devletler kuruldu. Balkanlar, Yugoslavya’nın parçalanmasıyla savaşa sürüklendi. Irak, 1991 Körfez Savaşı’nın ardından uzun süreli bir kriz alanına dönüştü. Kürt meselesi Türkiye’nin iç sorunu olmaktan çıkarak Irak ve daha sonra Suriye’yle birlikte ele alınması gereken bölgesel bir nitelik kazandı.

Bu ortamda Türkiye’nin yalnızca Batı ittifakının güneydoğu sınırını koruyan bir ülke olarak kalması beklenemezdi. Karşısında tarihsel, kültürel ve dilsel bağlar kurabileceği yeni devletler, çözülmekte olan siyasal yapılar ve yeni pazarlar vardı. Türkiye bir taraftan Batı sisteminin parçası olmayı sürdürürken diğer taraftan çevresinde daha etkin bir konum aramaya başladı.

Yeni Osmanlıcılık tartışmasının 1990’larda yaygınlaşması bu maddi değişimin sonucuydu. Cengiz Çandar gibi Özal’a danışmanlık yapmış isimler, Türkiye’nin Osmanlı geçmişiyle barışmasını ve çevresindeki coğrafyayla daha etkin ilişkiler kurmasını savunuyordu. Çandar’ın Graham E. Fuller ile birlikte kaleme aldığı “Grand Geopolitics for a New Turkey” başlıklı 2001 tarihli yazı, bu yaklaşımın olgunlaşmış örneklerinden biridir.

Çandar ve Fuller, Türkiye’nin dış politikasının sürekli tehdit algılayan bir güvenlik anlayışından kurtulmasını istiyordu. Onlara göre Türkiye, çevresindeki gelişmeleri yalnızca sınırlarını savunarak izlememeli, içinde bulunduğu coğrafyayı biçimlendirmeye çalışan etkin bir güç olmalıydı. Osmanlı geçmişi bu yaklaşımda geri dönülecek bir rejim değil, Türkiye’ye geniş bir hareket alanı sağlayan tarihsel bir kaynak olarak görülüyordu.

Bu fikirlerin Amerika Birleşik Devletleri’nin bölge politikalarıyla örtüşmesi, onların bütünüyle dışarıdan üretildiği anlamına gelmez. Soğuk Savaş sonrasında Washington, Türkiye’nin Balkanlar, Kafkasya, Orta Asya ve Orta Doğu’da daha etkin olmasını destekliyordu. Türkiye hükümetleri de bu alanı kendi bölgesel ağırlıklarını artırmak için kullanmaya çalışıyordu. Beklentiler bir süre kesişti, ancak bu kesişme kalıcı bir çıkar birliği yaratmadı.

Türkiye bir yandan Batı’nın bölgesel ortağı olarak hareket ediyor, diğer yandan kendisine ait ilişki ağları kuruyordu. Sonraki yıllarda ortaya çıkacak gerilimin ilk işaretleri bu çelişkili dış politika konumlanışında bulunabilir.

Bu yüzden 1990’ları yalnızca devletin yeni coğrafyalara yöneldiği bir dönem olarak değil, devletin önünden giden toplumsal ve ekonomik ağların çoğaldığı bir eşik olarak da görmek gerekir.

Devletten önce toplumun dışa açılması

1980’lerde başlayan dışa açılma, 1990’larda daha önce görülmediği ölçüde hızlandı. Bu ivmenin arkasında yalnızca sermaye değil, toplumun farklı kesimleri de bulunuyordu. Şirketlerin yanı sıra vakıflar, yardım kuruluşları, eğitim kurumları, medya kuruluşları ve dinî topluluklar da sınırların dışında faaliyet göstermeye başladı.

Gülen hareketi bu gelişmenin en kapsamlı örneklerinden biriydi. Hareket, özellikle Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Orta Asya ve Kafkasya’da okullar, dershaneler, yurtlar, şirketler ve kültürel kuruluşlar aracılığıyla geniş bir ağ kurdu. Daha sonra Balkanlar’dan Afrika’ya, Amerika Birleşik Devletleri’nden Güneydoğu Asya’ya uzanan çok daha büyük bir örgütlenmeye ulaştı.

Bu okulları yalnızca dinî yayılmanın araçları olarak görmek doğru değildir. Okulların kurduğu ilişkiler aynı zamanda siyasal ve kültürel etki üretiyordu. Eğitim dili, bilim ve teknolojiye verilen önem, Türkçe öğretimi, yetiştirilen öğrencilerle kurulan bağlar ve iş çevreleri arasındaki ilişkiler Türkiye’ye resmî diplomasinin tek başına sağlayamayacağı bir etki alanı kazandırıyordu. Bayram Balcı’nın Gülen hareketinin Türkiye’nin yumuşak gücündeki rolünü incelediği çalışması, bu ağın özellikle Orta Asya’da nasıl işlediğini ayrıntılı biçimde gösterir.

Hareket devletin resmî bir kurumu değildi. Yine de Türkiye kökenli olması, Türkçe öğretmesi, Türkiye’deki şirketlerle ve siyasal çevrelerle ilişki kurması nedeniyle ülkenin dışarıdaki etkisini artırıyordu. 2002’den sonra AK Parti ile Gülen hareketi arasındaki ittifak, devletin diplomatik kanallarıyla sivil toplum görünümü taşıyan bu uluslararası ağların bir süre birbirini tamamlamasını sağladı.

Burada gelecekteki imparatorluk yöneliminin önemli bir özelliği ortaya çıktı. Merkez yalnızca ordu ve bürokrasi aracılığıyla genişlemiyordu. Eğitim, ticaret, medya, yardım faaliyetleri ve dinî ilişkiler de etki kurmanın araçları hâline geliyordu. Devletin doğrudan üstlenmediği bazı işler, devletle yakın ilişki içindeki toplumsal kuruluşlar tarafından yürütülüyordu.

Bu yapı uzun ömürlü olmadı. AK Parti ile Gülen hareketi arasındaki çatışma önce açık bir siyasal mücadeleye, 15 Temmuz’dan sonra ise köklü bir tasfiyeye dönüştü. Buna rağmen söz konusu deneyim ortadan kaybolmadı. Devlete, sınırların ötesinde okulların, yardım kuruluşlarının, şirketlerin ve kültürel bağların nasıl siyasal etki üretebileceğini gösterdi.

Davutoğlu: dağınık arayıştan dış politika anlayışına

Ahmet Davutoğlu’nun 2001’de yayımlanan Stratejik Derinlik kitabı, 1980’lerden beri gelişen bu arayışları daha düzenli bir dış politika anlayışı içinde birleştirdi.

Davutoğlu’na göre bir ülkenin uluslararası sistemdeki gücü yalnızca güncel askerî ve ekonomik kapasitesiyle ölçülemez. Tarihsel birikimi ve coğrafi konumu da ona belirli imkânlar sağlar. Türkiye, Osmanlı Devleti’nin ardılı olması ve Balkanlar, Kafkasya, Orta Doğu, Karadeniz ve Akdeniz havzalarının kesiştiği yerde bulunması nedeniyle sıradan bir ulus-devlet gibi davranamaz. Bu geniş coğrafyayla kurduğu ilişkileri ihmal etmesi, sahip olduğu stratejik derinliği kullanamaması anlamına gelir.

Bu düşünce, Osmanlı İmparatorluğu’nun yeniden kurulmasını açıkça savunmuyordu. Davutoğlu “yeni Osmanlıcılık” nitelemesini benimsememiş hatta ondan uzak durmaya çalışmıştı. Yine de Türkiye’ye biçtiği rol, cumhuriyetin daha ihtiyatlı ve sınırları belirli dış politika anlayışından farklıydı. Türkiye, çevresindeki düzeni yalnızca izleyen bir devlet değil, o düzenin kuruluşunda görev alan merkezî bir aktör olacaktı. Göktürk Tüysüzoğlu’nun Stratejik Derinlik üzerine değerlendirmesi, bu yaklaşımın Osmanlı coğrafyası ile muhafazakâr bir Avrasya tasavvurunu nasıl birleştirdiğini tartışır.

AK Parti’nin 2002’de iktidara gelmesi, bu düşüncenin uygulama alanını genişletti. Davutoğlu önce başbakanlık başdanışmanı, ardından dışişleri bakanı ve başbakan olarak dış politikanın belirlenmesinde etkili oldu. Komşularla sorunları azaltma, ticareti genişletme, vize engellerini kaldırma, bölgesel anlaşmazlıklarda arabuluculuk yapma ve Türkiye’nin uluslararası kuruluşlardaki etkinliğini artırma arayışı bu dönemin ana unsurlarıydı.

Türkiye Suriye’yle yakınlaştı, Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi’yle ekonomik ve siyasal ilişkiler geliştirdi, Balkanlar’daki diplomatik varlığını artırdı ve Afrika’da yeni temsilcilikler açtı. Orta Doğu’daki çatışmalarda arabulucu olmaya çalıştı. Davutoğlu, 2012’de verdiği bir söyleşide komşularla sıfır sorun siyasetini çevrede barış ve güvenlik üretme amacıyla açıklıyordu.

Bu yıllarda Türkiye’nin ekonomik büyümesi, ihracat kapasitesi, inşaat şirketleri, televizyon dizileri, havayolu bağlantıları, diplomatik temsilcilikleri, yardım kuruluşları ve eğitim ağları aynı yönde hareket etmeye başladı. Daha önce ayrı ayrı gelişen ilişkiler, giderek bir bölgesel merkez olma arayışının parçaları hâline geldi.

Yine de bu dönemde bir imparatorluk rejiminden söz etmek mümkün değildir. Devlet bu yönde bütünlüklü bir program izlemiyordu. Yeni Osmanlıcılık, farklı siyasal çevrelerin farklı anlamlar yüklediği gevşek bir kavramdı: kimi zaman Osmanlı geçmişiyle barışmayı, kimi zaman çok kültürlü bir yurttaşlık anlayışını, kimi zaman da Türkiye’nin çevresindeki ülkelerde daha etkili olmasını anlatıyordu. Bu çeşitlilik, kavramın henüz sınırları belirlenmiş bir devlet doktrini olmadığını gösterir.

Liberal genişlemenin sınırları

2000’lerin ilk dönemindeki genişleme büyük ölçüde ticaret, diplomasi ve kültürel etki üzerinden ilerledi. Türkiye, çevresindeki ülkelerin egemenliğini doğrudan tartışmaya açmadan onlar üzerinde etkili olabileceğine inanıyordu. Avrupa Birliği üyelik süreci devam ediyor, Amerika Birleşik Devletleri’yle stratejik ortaklık korunuyor, aynı zamanda Rusya, İran, Suriye ve Körfez ülkeleriyle yeni ilişkiler kuruluyordu.

Bu çok yönlülük, uluslararası düzenin Türkiye’ye sağladığı hareket alanına dayanıyordu. Dünya ekonomisi büyürken sermaye, mal ve insan hareketleri genişliyor; Türkiye de bu akışların kavşaklarından biri olmaya çalışıyordu.

2010’lardan itibaren bu ortam bozuldu. Arap ayaklanmaları, Suriye savaşı, Irak’taki parçalanma, Amerika Birleşik Devletleri’nin bölgesel tercihleri, Rusya’nın yeniden güç kazanması ve Avrupa Birliği’yle ilişkilerin tıkanması, Türkiye’nin çevresindeki alanı daha çatışmalı hâle getirdi. Ticaretin ve diplomasinin yeterli olacağı varsayımı çöktü. Türkiye’nin etkili olmak istediği coğrafyalar aynı zamanda büyük güçlerin, bölgesel devletlerin ve silahlı hareketlerin mücadele alanlarına dönüştü.

Gülen hareketiyle kurulan ittifakın sona ermesi de dışarıya açılma modelinin iç yapısını sarstı. Devletin desteğinden yararlanan, ancak kendi hiyerarşisi ve devletin varlığına tehdit oluşturabilecek amaçları bulunan uluslararası bir ağ artık iktidar tarafından güvenlik meselesi olarak görülüyordu. 15 Temmuz 2016 darbe girişimi, bu çatışmanın en şiddetli noktası oldu.

Bu tarih, yalnızca Gülen hareketinin tasfiye edilmesi bakımından önemli değildir. Türkiye’nin dışarıdaki etkisini hangi kurumlarla ve nasıl kuracağı sorusuna verdiği cevabın değiştiği yeni bir döneme geçişin başlangıcıdır. İmparatorluk rejimine geçiş bu tarihten sonra resmiyet kazanacaktır.

Bu nedenle 15 Temmuz, dış etki kurma araçlarının sivil ve yarı özerk ağlardan daha merkezî, güvenlikçi ve doğrudan devlet denetimine bağlı bir yapıya kaydığı yapısal bir dönemeç olarak okunmalıdır.

15 Temmuz’dan sonra değişen dil

15 Temmuz’dan sonra devletin askerî, güvenlik ve diplomasi kurumları yeniden düzenlendi. Gülen hareketinin yurt dışındaki eğitim ağına karşı Türkiye Maarif Vakfı öne çıkarıldı. Devlet, daha önce sivil veya yarı özerk kuruluşların yürüttüğü bazı faaliyetleri doğrudan denetlemeye başladı. Dışarıda etki kurma işi, daha merkezî bir devlet yapılanmasının parçası hâline geldi.

Aynı dönemde “yeni Osmanlıcılık” sözü, iktidarın kendisini tanımladığı dil içindeki ağırlığını kaybetti. Onun yerine “Yeni Türkiye”, “Türkiye Yüzyılı”, “bölgesel güç”, “merkez ülke” ve “stratejik özerklik” gibi ifadeler öne çıktı. Osmanlı geçmişine yapılan göndermeler ortadan kalkmadı. Tarihsel süreklilik ve medeniyet vurgusu iç siyasette kullanılmaya devam etti. Buna karşılık dış politikadaki yönelim artık yeni Osmanlıcılık adı altında açıklanmıyordu.

Bu değişimin tek bir nedeni olduğunu ileri süremeyiz. Yeni Osmanlıcılık kavramı, iktidarın uzun süre birlikte hareket ettiği Gülen çevresiyle ve 2000’lerin liberal genişleme modeliyle ilişkilendirilmiş olabilir. 15 Temmuz’dan sonra bu dönemin dilinden uzaklaşmak, eski ittifaktan kopuşun bir parçası hâline gelmiş olabilir.

Başka bir ihtimal daha bulunuyor. “Osmanlıcılık” ve “imparatorluk” ifadelerinin Türkiye’nin çevresindeki devletlerde kuşku uyandırdığı görülmüş olabilir. Hiçbir devlet, başka bir ülkenin eski egemenlik alanına dönmesini kolayca kabul etmez. Aynı stratejiyi “ortak güvenlik”, “stratejik ortaklık”, “bölgesel sahiplenme” ve “birlikte kalkınma” kavramlarıyla anlatmak diplomatik bakımdan daha az tepki çekebilir.

Bu nedenle yeni Osmanlıcılık sözünün daha az kullanılması, bu yönelimin terk edildiğini göstermez. Düşünce daha programlı bir devlet siyasetine dönüştükçe bu tartışmalı adı kullanmak daha az gerekli görülmüş olabilir. Bunu anlamak için 15 Temmuz’dan sonra devletin içeride nasıl yeniden örgütlendiğine ve dışarıda hangi araçları öne çıkardığına bakmak gerekir.

Fikirden programa doğru

1980’den 15 Temmuz’a uzanan gelişmeyi üç aşamada özetleyebiliriz.

İlk aşamada Türkiye ekonomisi dışarı açıldı. Sermaye sınırların ötesine geçtikçe çevredeki coğrafyalar yeni pazarlar ve etki alanları olarak görülmeye başlandı. Osmanlı geçmişi, bu açılımı kolaylaştırabilecek tarihsel bir kaynak olarak yeniden hatırlandı.

İkinci aşamada Soğuk Savaş sona erdi ve Türkiye’nin çevresindeki siyasal coğrafya parçalandı. Balkanlar, Kafkasya, Orta Asya, Irak ve daha sonra Suriye, Türkiye’nin doğrudan ilişki kurmak zorunda kaldığı alanlara dönüştü. Devletin yanında şirketler, okullar, vakıflar, yardım kuruluşları ve dinî topluluklar da bu coğrafyalarda faaliyet göstermeye başladı.

Üçüncü aşamada AK Parti iktidarı ve Davutoğlu’nun stratejik derinlik anlayışı, daha önce dağınık biçimde gelişen bu ilişkileri ortak bir dış politika çerçevesi içinde birleştirdi. Türkiye’nin çevresindeki düzeni etkileyen, anlaşmazlıklarda arabuluculuk yapan ve ekonomik bağlantıları yönlendiren merkezî bir ülke olması hedeflendi.

15 Temmuz bu gelişmenin sonu değil, biçim değiştirdiği eşiktir. O tarihe kadar dışa açılmanın önemli bir bölümü ekonomik ilişkiler, diplomasi ve devletle bağlantılı sivil ağlar üzerinden ilerlemişti. Sonraki dönemde askerî güç, güvenlik kurumları ve doğrudan devlet müdahalesi daha belirleyici hâle gelecekti.

Yeni Osmanlıcılık, bu uzun dönüşümün nedeni değil, bu dönüşüme verilen erken adlardan biriydi. Onu birkaç kişinin geliştirdiği bir ideoloji olarak görmek, Türkiye’yi bu yöne iten maddi değişimi geri planda bırakır. Özal, Çandar, Gülen hareketi ve Davutoğlu aynı şeyi söylemedi; aynı siyasal projeyi de paylaşmadı. Yine de hepsi farklı dönemlerde ve farklı araçlarla Türkiye’nin cumhuriyet sınırlarının ötesinde daha geniş bir etki alanı kurabileceği düşüncesine katkıda bulundu.

Bugünkü programlı yönelim bu birikimin üzerinde yükseliyor. Bu nedenle tartışmayı yalnızca yeni Osmanlıcılık adının kullanılıp kullanılmadığına sıkıştırmamak gerekir. Daha önemli olan, Türkiye’nin 15 Temmuz sonrasında hangi kurumlarla, hangi coğrafyalarda ve hangi araçlarla kalıcı bir etki alanı kurmaya çalıştığıdır.

Bir sonraki yazıda Libya’dan Kafkasya’ya, Doğu Akdeniz’den Orta Asya’ya, Körfez’den Afrika Boynuzu’na uzanan bu faaliyetlere bakacağım. Ardından Orta Doğu’ya, Suriye’ye ve Kürt meselesine döneceğim. Türkiye’nin içeride kurmaya çalıştığı yeni düzen ile dışarıda üstlenmek istediği rol arasındaki bağ, en açık biçimde bu somut müdahale ve ilişki alanlarında görülebilir.

Bu soruyu yanıtlamak için önce imparatorluk ile emperyalizmi birbirinden ayırmak gerekiyor. Günlük dilde bu iki kavram çoğu zaman aynı anlamda kullanılıyor. Oysa Karatani’nin 2018’de yayımlanan “Neoliberalism as a Historical Stage” (Tarihsel Bir Aşama Olarak Neoliberalizm) başlıklı yazısında gösterdiği gibi, imparatorluk ile emperyalizm iki farklı tarihsel düzene aittir. Aralarında tarihsel bir ilişki bulunsa da aynı siyasal örgütlenme biçimini ifade etmezler.

İmparatorluk, kapitalizm öncesi bir siyasal örgütlenme biçimidir. Farklı halkları, dinleri ve toplulukları aynı kimlik içinde eritmeden ortak bir merkeze bağlar. Merkez, bu topluluklardan vergi ve siyasal bağlılık ister; karşılığında onlara güvenlik ve düzen sağlar. Karatani bu ilişkiyi B mübadele tarzı olarak adlandırır. Bu mübadelede topluluklar devletin egemenliğini kabul eder, devlet de onları iç ve dış tehditlere karşı korur.

Emperyalizm ise kapitalist dünya düzenine aittir. Burada amaç yalnızca belirli bir ulus-devletin egemenlik alanını genişletmek değildir. Asıl amaç, pazarların, sermaye hareketlerinin, ticaret yollarının ve nüfuz alanlarının denetiminde üstünlük sağlamaktır. Emperyalist bir ulus-devletin başka bir devleti kendi sınırlarına katması gerekmez. O devletin güvenlik siyasetini, ekonomisini ve dış ilişkilerini kendi çıkarları doğrultusunda biçimlendirmesi yeterlidir. İmparatorluk, farklı toplulukları koruma ve bağlılık ilişkisi içinde ortak bir merkeze bağlarken emperyalizm, başka ulus-devletleri ve toplumları kapitalist rekabetin gerekleri doğrultusunda kendi nüfuz alanına çekmeye çalışır.

Yazılarımı izleyenler, kapitalizm derken yalnızca piyasayı ya da sermaye ile emek arasındaki ilişkiyi kastetmediğimi bilir. Karatani’nin izinden giderek kapitalizmi, sermaye–ulus–devlet üçlüsünün oluşturduğu bir bütün olarak ele alıyorum. Kapitalizm, bu üç unsurun birbirinden ayrılamaz biçimde birleşmesiyle ortaya çıkan dünya sistemidir.

Karatani’nin bu çetin soruya verdiği yanıt açık ve ikirciksizdir: Bir ulus-devlet imparatorluk kurmaya kalkıştığında bu girişim emperyalizmle sonuçlanır. Bunun temel nedeni, girişimi başlatan devletin sermaye–ulus–devlet yapısına bağlılığını sürdürmek zorunda olmasıdır. Başka bir deyişle, kapitalist dünya sistemi içinde hiçbir ulus-devlet, diğer devletlerle çatışmayı göze almadan bu üçlü yapının dışına çıkamaz. İmparatorluk kurma girişimi bu nedenle sermaye birikimi, ulusal çıkar ve devletler arası rekabet tarafından belirlenir. Kurulmak istenen imparatorluktur; ortaya çıkan ise yeni bir emperyalist nüfuz alanı olur.

Bu önermeden hareketle, teorik olarak mümkün olmayan bir siyasal girişimin pratikte denenmeyeceğini söyleyemeyiz. Devletleri yönetenler bu önermeyi bilseler ve anlasalar bile kendi ülkelerini tarihsel bir istisna olarak görebilirler. Geçmişte başarılamayan bir şeyi bu kez başaracaklarına inanabilirler. Kendi girişimlerini başka halklara hükmetme çabası olarak görmeyebilirler. Tam tersine, geniş bir coğrafyaya barış, güvenlik ve refah getirmeyi amaçladıklarını düşünebilirler.

Japonya’nın geçen yüzyılın ilk yarısındaki girişimi bunun önemli bir örneğidir.

Japonya’nın Ortak Refah Alanı

Japonya 1931’de Mançurya’yı işgal etti. Bir yıl sonra burada Mançukuo adlı bir devlet kuruldu. Bu devlet görünüşte bağımsızdı, ancak gerçekte Japonya’nın denetimi altındaydı.

Çin’le 1937’de başlayan savaşın ardından Başbakan Konoe Fumimaro, 1938’de “Doğu Asya’da Yeni Düzen” düşüncesini açıkladı. Bu düşünce, 1940’ta Dışişleri Bakanı Matsuoka Yōsuke tarafından ilan edilen Büyük Doğu Asya Ortak Refah Alanı projesiyle daha belirgin bir biçim kazandı.

Japonya, Batılı devletlerin Asya’daki sömürge düzenine son vereceğini söylüyordu. Asya halkları kendi güvenliklerini sağlayacak, birlikte kalkınacak ve Batı’nın müdahalesinden kurtulacaktı. Japonya ise bu yeni düzenin öncülüğünü üstlenecekti.

Proje Japonya ve Mançukuo ile sınırlı kalmadı. Japon denetimindeki Çin yönetimi, Tayland, Burma ve Filipinler de zamanla bu alana katıldı. Bu yönetimlerin temsilcileri 1943’te Tokyo’da düzenlenen Büyük Doğu Asya Konferansı’nda bir araya geldi. Hindistan’ın bağımsızlığı için mücadele eden Subhas Chandra Bose’un geçici Azad Hind yönetimi de konferansta yer aldı.

Söylem güçlüydü: Asya, Asyalıların olacaktı. Batı emperyalizmi sona erecek, halklar özgürleşecek ve birlikte kalkınacaktı.

Ortaya çıkan düzen ise bu olmadı. Japonya diğer halklarla eşit bir ortaklık kurmadı. Kendisini düzenin askerî ve siyasal merkezine yerleştirdi. İşgal edilen ülkelerin kaynaklarını, üretimini ve emeğini Japon savaş ekonomisinin ihtiyaçlarına bağladı. Ortak güvenlik, Japon askerî hâkimiyetine dönüştü. Ortak kalkınma ise Japonya’nın çıkarlarına hizmet etti.

Çinliler, Koreliler ve diğer Asya halkları Japonya’nın kendileri adına kurduğu bu düzeni kabul etmedi. Japonya’nın imparatorluk kurma girişimi, bu halkların karşısına Japon emperyalizmi olarak çıktı. Büyük Doğu Asya Ortak Refah Alanı, Japonya’nın 1945’teki yenilgisiyle sona erdi.

Bu deneyim Karatani’nin önermesini doğruluyor. Bir ulus-devlet, başka halkları kendi öncülüğünde birleştirerek imparatorluk kurmaya çalıştığında ulusal çıkarından vazgeçemiyor. Eşitlik iddiasıyla başlayan birlik, merkez devletin üstünlüğüne dönüşüyor.

Peki Türkiye’nin olası benzer bir girişimi de aynı sonuca mı ulaşır?

Türkiye’nin farklı bir imkânı var mı?

Türkiye’nin bugünkü girişimi ile Japonya’nın projesini özdeşleştiremeyiz. Yine de iki girişimin kullandığı dil arasında önemli benzerlikler bulunuyor.

Türkiye, bölgenin sorunlarının bölge ülkeleri tarafından çözülmesini savunuyor. Ortak güvenliği, birlikte kalkınmayı, ekonomik bağlantıların güçlendirilmesini ve dış müdahalelere daha az bağımlı bir bölgesel düzen kurulmasını bu yaklaşımın parçaları olarak görüyor.

Hakan Fidan’ın son yıllardaki konuşmalarında “bölgesel sahiplenme”, “ortak güvenlik”, “ortak kalkınma”, “bağlantısallık”, “barış ve refah” kavramları birlikte kullanılıyor. Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında kurulan Mekke Ortak Savunma Anlaşması da yeni bir “bölgesel güvenlik ve işbirliği mimarisi”nin başlangıcı olarak sunuluyor.

Türkiye’yi Japonya’dan ayıran tarihsel özelliklerden biri burada ortaya çıkıyor. Türkiye’deki siyasal İslam geleneğinin kullandığı “millet” kavramı, Türkçeye genellikle “ulus” diye çevrilen modern nation kavramıyla tam olarak örtüşmüyor.

Şerif Mardin’in çalışmalarında gösterdiği gibi, Türkiye’de modern siyasal kavramlar eski İslami anlamları bütünüyle ortadan kaldırmadı. Cumhuriyet, “millet” kelimesini modern nation karşılığında kullandı. “Türk milleti” böylece Türkiye Cumhuriyeti’nin yurttaşlarından oluşan egemen siyasal topluluğun adı oldu.

Siyasal İslam geleneğinde ise millet kavramı daha geniş bir anlam taşır. Yalnızca bir devletin yurttaşlarını veya tek bir etnik topluluğu anlatmaz. Ortak din, tarih, ahlak ve kader etrafında oluşan daha geniş bir topluluğu ifade eder. Bu milletin parçası olmak için Türk olmak gerekmez. Bir kişi Kürt, Arap veya Türkmen kimliğini koruyarak da bu topluluğun parçası olabilir.

Bugünkü iktidarın dilinde bu iki millet anlayışı yan yana duruyor. Bir tarafta Türk milleti, millî bütünlük ve üniter devlet vurgusu bulunuyor. Diğer tarafta “milletimiz”, “kardeş halklar”, “medeniyetimiz”, “gönül coğrafyamız” ve “bin yıllık beraberlik” gibi daha geniş bir topluluğa işaret eden kavramlar kullanılıyor.

Bu belirsizlik siyasal bir işlev görüyor olabilir. İktidar, içeride Türk ulus-devletinin anayasal yapısını korurken dışarıda daha geniş bir millet anlayışını harekete geçiriyor olabilir.

Kürtler neden bu projenin merkezinde?

Türkiye Cumhuriyeti, farklı kökenlerden gelen nüfusun büyük bölümünü yüz yıl içinde Türk ulusal kimliği etrafında birleştirdi. Kürtlerin önemli bir bölümünde ise aynı sonucu elde edemedi.

Kürtler Türkiye’nin dışında kalmadı. Türkiye piyasasının, devlet kurumlarının, kamu hizmetlerinin ve siyasal hayatının ayrılmaz bir parçası oldular. Kürtlerin önemli bir bölümü devlete ve Türkiye toplumuna bağlandı. Ancak Türk ulusal kimliğini benimsemedi.

Bugünkü yeni süreç bu tarihsel soruna farklı bir cevap veriyor olabilir:

Kürtlerin Türk olması gerekmiyor. Türkler ve Kürtler zaten daha geniş bir milletin üyeleridir.

Bu yaklaşım, Kürtleri ayrı bir kurucu ulus olarak anayasal düzene yerleştirmeyi gerektirmiyor. Türk ulus-devletinin hukuki yapısı korunurken Kürt kimliğinin kabul edilmesine ve Kürtlerle yeni bir siyasal ilişki kurulmasına imkân veriyor.

Çerçeve yasada “Kürt” kelimesi geçmiyor. Buna rağmen devlet, Kürt siyasal hareketiyle doğrudan görüşüyor ve onu sürecin muhatabı olarak kabul ediyor. Böylece Kürtleri hukuken ayrı bir ulus olarak tanımadan, Kürt kimliğinin temsilcileriyle siyasal bir ilişki kuruyor.

Bu gelişme yalnızca Türkiye’nin iç barışıyla ilgili olmayabilir. Türkiye’nin Orta Doğu için tasarladığı bölgesel düzenin içerideki ilk örneği de olabilir.

Türkiye’nin Irak ve Suriye’deki Kürtlere, Araplara ve Türkmenlere inandırıcı bir ortaklık önermesi için önce kendi Kürtleriyle yeni bir düzen kurması gerekiyor. İçeride Kürt kimliğini bastırmayı sürdüren bir Türkiye, dışarıdaki Kürtlere “Kimliğinizi koruyarak bizimle birlikte hareket edebilirsiniz” diyemez.

İçeride şu iddiayı gösterebilirse durum değişir:

Bakın, Türkiye’de Türklerle Kürtler kimliklerini kaybetmeden aynı milletin parçaları olarak barış içinde yaşayabiliyor. Aynı güvenlik ve refah düzenini bölgede de birlikte kurabiliriz.

İçerideki Kürt düzenlemesi böylece dışarıdaki bölgesel siyasetin kaldıracına dönüşebilir.

Japonya’nın sahip olmadığı şey

Japonya, Asya halklarını “Asyalılık” düşüncesi etrafında birleştirmeye çalıştı. Ancak Japonlarla Çinlileri, Korelileri ve Güneydoğu Asya halklarını ortak bir siyasal topluluk hâline getirecek güçlü bir bağ kuramadı. Sonunda düzenin merkezine Japon ulusu ve Japon imparatoru yerleşti.

Türkiye ise başka tarihsel ve toplumsal kaynaklara başvuruyor: İslam, millet, ümmet, Osmanlı geçmişi ve ortak tarih. Bölge halklarının uzun süre aynı siyasal düzen içinde yaşamış olması da bunlara ekleniyor.

Türkiye bölgeye bütünüyle dışarıdan gelen bir güç değildir. Kendi sınırları içinde büyük bir Kürt nüfusa sahiptir. Irak ve Suriye’de Türkmenler, Türkiye’de ise Araplar yaşamaktadır. Ticaret, göç, akrabalık ve din üzerinden sınırların iki tarafını birbirine bağlayan güçlü toplumsal ilişkiler vardır.

Irak ve Suriye’deki devlet yapıları savaşlar sonucunda zayıfladı. Bu durum Türkiye’ye Japonya’nın karşılaştığından farklı bir hareket alanı açtı. Bu ülkelerdeki bazı Kürt, Türkmen ve Sünni Arap aktörler güvenlik, ekonomik gelişme ve siyasal korunma ihtiyaçları nedeniyle Türkiye’yle yakın ilişki kuruyor.

Bütün bunlar Türkiye’nin imparatorluk kurabileceğini kanıtlamaz; yalnızca Türkiye’deki yöneticilerin böyle bir girişimi neden mümkün gördüklerini açıklar.

İmkân ile açmaz arasındaki Türkiye

Türkiye’nin Japonya’dan farklı tarihsel ve toplumsal imkânlara sahip olduğunu kabul edebiliriz. Karatani’nin işaret ettiği açmaz ise ortadan kalkmış değildir.

Millet anlayışı Türk ulusunun sınırlarının ötesine geçebilir. Devletin, ordunun ve sermayenin merkezi ise yine Türkiye’de kalacaktır. Kürtler ve Araplar ortak milletin parçaları sayılabilir. Ortak düzenin kararlarını kimin alacağı sorusu yine yanıtsız kalır.

Türkiye eşit ortaklardan biri mi olacak, yoksa koruyucu merkez mi? Ortak güvenliğin tehditlerini kim tanımlayacak? Ekonomik projelerden elde edilen kazanç nasıl bölüşülecek? Türkiye’nin güvenlik ihtiyaçlarıyla bölgedeki Kürtlerin ve Arapların talepleri çatıştığında hangisi üstün gelecek?

Japonya’nın imparatorluk girişimi işte bu noktalarda emperyalizme dönüştü. Ortaklığın merkezi olmakla ortaklar üzerinde üstünlük kurmak arasındaki sınır ortadan kalktı.

Türkiye’nin tarihsel mirası ve millet anlayışı bu açmazı aşmaya yeter mi? Barış, kardeşlik ve ortak refah söylemi sonunda Türkiye merkezli yeni bir emperyalizmin diline mi dönüşecek?

Bugün bu sorulara kesin bir cevap veremeyiz. Bunun için Türkiye’nin son on yılda Irak’ta, Suriye’de ve Körfez’de kurduğu ilişkilere daha yakından bakmak gerekiyor.

Bir sonraki yazıda Türkiye’nin Kürtler, Araplar ve Türkmenlerle hangi ilişkileri kurduğunu ele alacağım. Irak ve Suriye’de hangi sorunları çözmeye çalıştığını inceleyeceğim. Suudi Arabistan ve Pakistan’la oluşturduğu yeni güvenlik düzeninin nereye gittiğine bakacağım. İçerideki Kürt sürecinin bu bölgesel girişimde nasıl bir kaldıraç olarak kullanıldığını da tartışacağım.

Geniş bir kesimin haklı kaygılarına rağmen Türkiye bölünmüyor. Daha sarsıcı değişim, sınırları içinde ve dışında bir imparatorluk mantığıyla yeniden kuruluyor olmasıdır.

Yaklaşık on iki yıl önce Sabancı Üniversitesi’ndeki yüksek lisans derslerimden birinde öğrencilerime Türkiye’de cumhuriyetin bir devlet biçimi olarak sona ermekte olduğunu söyledim. Türkiye’nin ortadan kalkacağını düşünmüyordum. Tersine, ülkenin etki alanını genişleterek yoluna devam edebileceğini; ancak bunun artık cumhuriyetin hukukuyla ve sınırlarıyla tanımlanan bir Türkiye olmayacağını öne sürüyordum.

O günlerde bu görüş fazlasıyla iddialı görünüyordu. Bugün ise aynı düşünceyi bir öngörü olarak değil, tartışılması gereken güncel bir gerçeklik olarak ortaya koymak gerekiyor:

Türkiye Cumhuriyeti, adı henüz değişmemiş bir Türkiye İmparatorluğu’na dönüşüyor olabilir.

Bu hükme yalnızca Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın yönetim tarzına bakarak varmıyorum. Mesele, bir kişinin iktidarını aşan ve devletin kuruluş biçimine uzanan bir dönüşümdür. “Terörsüz Türkiye” adıyla yürütülen süreç ve 10 Ağustos 2026’da kabul edilen çerçeve yasa, bu dönüşümü görünür kılan son eşiktir.

Yasa neyi değiştirdi, neyi henüz değiştirmedi?

7595 sayılı Millî Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun, PKK/KCK’nin fiilî varlığının sona erdiğinin ve silahların teslim edildiğinin güvenlik kurumlarınca tespit edilmesini esas alıyor. Bu tespitin Millî Güvenlik Kurulu kararıyla teyit edilmesinden sonra, örgütün faaliyetleri kapsamında veya lehine işlendiği kabul edilen suçlarla ilgili bazı soruşturma, kovuşturma ve infaz işlemlerinin ertelenmesini öngörüyor. Yasa 18 Ağustos’ta Resmî Gazete’de yayımlandı. Dolayısıyla ortada söylentiden ibaret bir süreç değil, kurulmuş bir hukuki zemin vardır. TBMM’deki kanun ve teklif bilgileri

Burada bir ayrımı baştan yapmak zorundayız. Bu yasa kendi başına Anayasa’nın ilk üç maddesini, yurttaşlığı düzenleyen 66. maddesini veya merkezî idare ile yerel yönetimlerin ilişkisini belirleyen 123, 126 ve 127. maddelerini değiştirmiyor. Türkiye’yi hukuken federasyona dönüştürmüyor; etnik temelli özerk bölgeler kurmuyor; Abdullah Öcalan’a resmî bir siyasal makam vermiyor.

Öyleyse neden bu kadar büyük bir dönüşümden söz ediyorum?

Bazı yasaların tarihsel önemi yalnızca metinlerinde yazanlardan ibaret değildir. Bazen bir yasa, sonraki düzenlemelerin geçeceği kapıyı açar; silahlı bir örgütün tasfiyesiyle birlikte onun temsil ettiği siyasal iradenin hangi biçimde sisteme katılacağını belirleyecek yeni bir müzakere düzeni kurar. Bugünkü yasa da anayasal dönüşümün kendisi olmayabilir. Ancak o dönüşümün siyasal ve hukuki eşiği olabilir.

Bu ihtimali dile getiren en açık siyasetçilerden biri Zafer Partisi Genel Başkanı Prof. Dr. Ümit Özdağ’dır. Özdağ, Sözcü TV’de Serap Belovacıklı ile yaptığı söyleşide tartışmanın yalnızca af veya silah bırakma meselesi olmadığını; Anayasa’nın değiştirilemez hükümleri, 66. maddedeki yurttaşlık tanımı ve devletin idarî bütünlüğü üzerinden yürütülmesi gerektiğini savundu. Özdağ’ın bütün siyasi görüşlerine katılmak gerekmiyor. Ancak ortaya koyduğu soruyu ciddiye almak gerekiyor: Karşımızda bir güvenlik sorununun çözümü mü, yoksa devletin yeniden inşası mı var?

Eşit yurttaşlık ne demektir?

Bu sorunun merkezinde “eşit yurttaşlık” bulunuyor. Kavram ilk bakışta itiraz edilemez görünür. Zaten bir cumhuriyette yurttaşların hukuk önünde eşit olması gerekir. Türkiye’de Kürtlerin, Arapların, Lazların, Çerkeslerin, Süryanilerin ve diğer bütün toplulukların eşit haklara sahip olması bir lütuf değil, cumhuriyetin temel şartıdır.

Eşit yurttaşlık, bununla birlikte, iki farklı anlama gelebilir.

Birinci anlamda devlet, bireyleri etnik kökenlerine göre ayırmaz. Anayasa’nın 66. maddesindeki “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür” hükmü, Türklüğü hukuki ve siyasal bir kimlik olarak kurar. Bu tanımın uygulamada ayrımcılığı bütünüyle ortadan kaldırdığı elbette söylenemez. Cumhuriyet tarihi, asimilasyon baskıları, inkârlar ve ağır haksızlıklar da içerir. Yine de anayasal ilke, yurttaşın devlet karşısındaki yerini etnik kökeninden bağımsızlaştırmaktır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası

İkinci anlamda ise devletin muhatabı birey değil, etnik veya bölgesel topluluktur. Kürtler, Araplar ve diğer gruplar kendi siyasal temsilcileri ve coğrafi alanları üzerinden merkezle ilişki kurar. Yurttaşlar bireysel olarak eşittir; ancak siyasal düzene topluluklar aracılığıyla katılırlar. Bu, eşitliğin cumhuriyetçi biçiminden topluluklar arası denge biçimine geçiştir.

İki model asla aynı şey değildir ve asla uyumlaştırılamaz.

Türkiye Cumhuriyeti’nin yüzyıllık tarihinde farklı etnik kökenlerden milyonlarca insan kendisini Türk olarak tanımladı. Bu, herkesin ailesini, dilini veya kökenini unuttuğu anlamına gelmemiştir. İnsan evinde Kürt, Arap, Laz veya Çerkes olabilir; kamusal ve hukuki düzlemde Türk yurttaşı olarak yer alabilmiştir. Atatürk’ün “Ne mutlu Türk’üm diyene” sözü de en kapsayıcı yorumuyla kan bağından çok bu siyasal aidiyeti temellendirmiştir.

Bu modelin kusursuz olduğunu iddia etmek gerekmez. Sadece onun modern anayasal cumhuriyetin siyasal ve sosyal yapısının vazgeçilemez bir özelliği olduğunu hatırlamak gerekir. Bu nedenle bugün yapılacak değişikliğin onu daha demokratik hâle mi getireceğini, yoksa yerine etnik toplulukların merkezle ayrı ayrı pazarlık yaptığı bir düzen mi kuracağını sormadan ilerleyemeyiz.

Federasyon, özerklik ve eyalet aynı şey değildir

“Eyalet” sözcüğü bu tartışmada kolayca yanıltıcı olabilir. Bu bağlamda akla Amerika Birleşik Devletleri’ndeki eyaletler gelebilir. ABD’de eyaletler anayasal yetkilere, seçilmiş kurumlara ve federal iktidarın tek taraflı olarak ortadan kaldıramayacağı bir statüye sahiptir. Bu nedenle federalizm, bir imparatorluk devletinde olduğu gibi, merkezden yerel birimlere verilmiş ve gerektiğinde geri alınabilecek idarî yetkilerden ibaret değildir.

Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’nın öngördüğü yerel demokrasi de başka bir modeldir. Burada amaç, halkın gündelik yaşamını ilgilendiren kararların seçilmiş yerel kurumlar tarafından alınmasıdır. Bu kurumların meşruiyeti etnik temsil iddiasından değil, demokratik seçimden doğar.

Türkiye’de ortaya çıkabilecek üçüncü bir model ise bunların ikisine de benzemeyebilir. Yerel veya bölgesel yöneticiler kendi toplumlarının temsilcisi gibi davranırken, onları merkeze bağlayan güvenlik, maliye ve bürokrasi düzeni güçlü biçimde korunabilir. Böyle bir yapıda bölge görünüşte yerelleşir, ancak merkez karşısında anayasal olarak özerkleşmez. Yerel yönetici, halk ile merkez arasında aracılık yapan bir tür çağdaş “beylerbeyine” dönüşür.

Bu, federal cumhuriyetten çok imparatorluk düzenine yakındır. İmparatorluk, farklı toplulukları mutlaka aynılaştırmaz. Çoğu zaman dillerin, dinlerin ve yerel kimliklerin yaşamasına izin verir. Talep ettiği şey, merkezin siyasi ve stratejik üstünlüğünün kabul edilmesi, verginin veya kaynağın aktarılması, güvenlik düzenine uyulması ve gerektiğinde merkezin kararının son söz olmasıdır.

Gelinen aşamada Öcalan’ın yarın resmen bir bölgenin yöneticisi ilan edileceğini söylemek için elimizde kanıt yoktur. Böyle bir iddiayı bugünden olgu gibi sunmak doğru olmaz. Ancak şu soru önümüzde bütün yakıcılığıyla durmaktadır: Öcalan, devletin hukuk dışı saydığı bir örgütün hükümlü lideri olmaktan çıkarılıp belirli bir topluluğun iradesini temsil eden kurucu bir müzakere aktörüne mi dönüştürülüyor? Eğer dönüşümün yönü buysa, unvanlardan önce devlet mantığı değişmeye başlamış demektir.

“Yeni Osmanlıcılıktan” daha büyük bir mesele

Bu gelişmeyi yalnızca “Yeni Osmanlıcılık” diye adlandırmak da yetersizdir. Burada Osmanlı’nın kostümleriyle geri dönüşünden söz etmiyorum. Tarihte Türklerin başarıyla uyguladıkları daha eski ve daha genel bir imparatorluk mantığından söz ediyorum: farklı halkları, farklı hukuk ve aidiyet alanlarını, merkezî bir askerî-bürokratik iktidarın çevresinde bir arada tutma yeteneği.

Türkiye Cumhuriyeti bu modele yalnızca içeride yönelmiyor. Yıllardır Suriye’de askerî varlık bulunduruyor, sınır ötesindeki silahlı ve siyasi aktörlerin oluşumunda rol oynuyor, Libya’da askerî ve siyasi ağırlık kuruyor, Irak’taki güvenlik sahasına müdahil oluyor, Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki savaşa girip savaşın akışını değiştiriyor, savunma sanayisi aracılığıyla etki alanını genişletiyor. Bunların her biri ayrı gerekçelerle savunulabilir. Birlikte düşünüldüklerinde ise sınırları belli bir ulus devletin dış politika faaliyetlerinden daha fazlasına işaret ediyorlar.

Cumhuriyet ile imparatorluk arasındaki farkı burada aramak gerekir. Ancak baştan şunu söylemeliyim: Cumhuriyet, zorunlu olarak barışçı değildir; tarihte sömürgeci ve yayılmacı cumhuriyetler de olmuştur. Amerika Birleşik Devletleri ve Fransa bunun açık örneklerini sunar. Dolayısıyla “cumhuriyet hiçbir zaman sınırının dışına çıkmaz” ön kabulünden hareketle düşünmemeliyiz.

Hatırlamamız gerekenler şunlar: Cumhuriyetin iç meşruiyeti, tanımlı bir siyasal topluluk içindeki yurttaşların eşitliğine dayanır. İmparatorluk ise merkez ile farklı statülere sahip çevreler arasındaki hiyerarşiyi yönetir. Bir devletin kalıcı güvenlik alanları, bağımlı yönetimler ve farklı statüde topluluklar oluşturması, onun resmî adından bağımsız biçimde imparatorluk mantığına yaklaştığını gösterir.

Türkiye bugün bu kavşaktadır.

Barrack’ın “monarşik cumhuriyeti”

ABD’nin Ankara Büyükelçisi ve Suriye Özel Temsilcisi Tom Barrack’ın 17 Nisan 2026’da Antalya Diplomasi Forumu’nda söyledikleri bu nedenle sıradan bir diplomatik kabalık olarak geçiştirilemez. Barrack, Orta Doğu’da işe yarayan yönetimlerin “güçlü liderlik rejimleri”, “hayırhah monarşiler” veya “monarşik cumhuriyet türü yapılar” olduğunu savundu; demokrasi ve insan hakları adına desteklenen modellerin başarısız kaldığını ileri sürdü. Sonradan Türkiye’ye doğrudan monarşi önerdiğini reddetse de bölge için tercih ettiği siyasal biçimi yeterince açık ifade etmişti. Barrack’ın açıklaması ve ardından verdiği yanıt

Batılı diplomasi buna “monarşik cumhuriyet” diyebilir. Türkiye’nin tarihsel sözlüğünde bunun daha doğru karşılığı imparatorluktur. Seçilmiş kurumlar tümüyle kaldırılmayabilir; meclis varlığını sürdürebilir; devletin adında “cumhuriyet” kalabilir. Ancak iktidar bir liderin çevresinde kişiselleşiyor, farklı bölgeler merkezle ayrı statüler üzerinden ilişki kuruyor ve dış politika yeni nüfuz alanları oluşturuyorsa, cumhuriyetin kabuğu içinde başka bir devlet biçimi gelişiyor demektir.

Barrack’ın sözleri bu dönüşümün Washington tarafından icat edildiğini kanıtlamaz. Türkiye’yi ABD’nin edilgen bir aracı saymak da açıklayıcı değildir. Ankara, emperyalist rekabetin açtığı alanda kendi hedefleri, askerî kapasitesi ve tarihsel hafızasıyla hareket ediyor. ABD bu gücü İran’ı sınırlamak, Suriye’yi yeniden düzenlemek veya İsrail’in güvenliğini korumak için yararlı görebilir. Türkiye ise aynı işbirliğini kendi bölgesel düzenini kurmanın aracı olarak değerlendirebilir. İki tarafın bugün kesişen çıkarları, yarın çatışmayacakları anlamına gelmez.

Özellikle Suriye, Türkiye ile İsrail’in nüfuz alanlarının birbirine yaklaştığı yer hâline geliyor. Genişleyen her iki bölgesel güç aynı coğrafyanın geleceğinde söz sahibi olmak istiyor. Bu rekabetin barışçı biçimde süreceğinin hiçbir güvencesi yoktur.

Karatani’nin gösterdiği çevrim

Bu dönüşümü anlamamda Kojin Karatani’nin Dünya Tarihinin Yapısı kitabı belirleyici oldu. Karatani, tarihi yalnızca üretim biçimleri üzerinden değil, mübadele tarzları üzerinden yeniden okur. Modern dünyayı da sermaye, ulus ve devletin birbirini tamamladığı bir bütün olarak ele alır. Karatani’nin kitabına ilişkin akademik değerlendirme

Bu yaklaşım, kapitalist dünya sistemindeki tekrarları görmemizi sağlar. Güçlü bir merkez, belirli dönemlerde ticaretin ve sermaye hareketlerinin görece serbest olduğu bir düzen kurar. Devletler bu düzen içinde işbirliği yapar; hukuk, pazarın öngörülebilirliğini güvenceye alır. Buna liberal dönem diyebiliriz.

Güç dengesi değiştiğinde ise pazar, işbirliğinin ortak zemini olmaktan çıkar ve mücadelenin nesnesine dönüşür. Devletler korumacılığa yönelir, tedarik zincirlerini güvenlik meselesi sayar, teknolojiyi ve finansı silah gibi kullanır, etki alanları oluşturmaya çalışır. Liberal düzen emperyalist rekabete evrilir.

Bugün yaşadığımız dönem budur. 28 Şubat 2026’da ABD ve İsrail’in İran’a saldırmasıyla başlayan savaş, bölgedeki devletleri yalnızca dış politika tercihlerini değil, devlet biçimlerini de yeniden düşünmeye zorluyor. Birleşik Krallık Parlamentosu araştırma servisi: 2026 İran savaşı

Emperyalist dönemde güçlü devletler çevrelerinde daha geniş güvenlik ve ekonomi alanları kurmaya zorlanır. Zayıf kalanlar başkalarının alanına girer. Türkiye’nin yönetici kadrolarının önündeki tercih de giderek bu şekilde kurulmuş olabilir: Ya bölgesel bir güç merkezi olacaksınız ya da başka bir merkezin çevresine dönüşeceksiniz.

Bu tespit, yapılanları haklı çıkarmaz. Yalnızca neden bu kadar kararlı ve uzun soluklu bir devlet yönelimiyle karşı karşıya olduğumuzu açıklar.

Türkiye bölünmüyor; cumhuriyet çözülüyor

Muhalefetin önemli bir bölümü hâlâ “Türkiye bölünecek” diyerek itiraz ediyor. Bu kaygının tarihsel ve duygusal nedenlerini küçümsemiyorum. Şehit ve gazi ailelerinin, kendilerine yıllarca başka türlü anlatılmış bir mücadelenin bugün yeni bir siyasal uzlaşmayla sonuçlanmasına tepki göstermesi de anlaşılırdır. Buna saygı gösterilmelidir.

Ne var ki “bölünme” kavramı, yaşanan dönüşümü açıklamakta yetersiz kalıyor. Türkiye’nin küçülmeyeceği, aksine etki alanı anlamında büyüyeceği anlaşılıyor. Türkiye’deki Kürtlerin yaşadığı bölgelerin ülke sınırları içinde kalacağını söylemek bir kehanet değildir. Bunlar veriliyken, Suriye’nin bazı bölümleri, resmen Türkiye’ye katılmadan Ankara’nın güvenlik ve ekonomi alanına girebilir. Devletin askerî gücü ve bölgesel etkisi olduğundan daha fazla artabilir.

Kaybedilen şey toprak olmayacaktır. Ancak cumhuriyetten imparatorluğa geçiş hızlanacaktır.

Bu, sessiz sedasız ilerleyen bir siyasal devrimdir. Bugün, Gramsci’nin “pasif devrim” kavramını hatırlatan biçimde, toplumun geniş kesimleri devletin imparatorluk olarak yeniden inşasına etkin olarak katılmadan, hatta dönüşümün ne anlama geldiğini göremeden yeni düzene uyum sağlıyor. Ekonomik sıkıntılar, gelecek kaygısı ve “yeter ki silahlar sussun” arzusu, anayasal soruları geri plana itiyor.

Silahların susması elbette değerlidir. Kürt meselesinin yalnızca güvenlik araçlarıyla yönetilemeyeceği de açıktır. Bununla birlikte barış ile devlet rejimi değişikliğini aynı paket içinde kabul etmek zorunda değiliz. Öcalan’ın veya herhangi bir aktörün siyasete katılmasının hangi hukuki ilkelere dayanacağı; yurttaşlığın bireysel mi, topluluksal mı tanımlanacağı; yerel yönetimlerin demokratik özerkliğe mi, merkezî hiyerarşiye mi bağlanacağı açıkça tartışılmalıdır.

Bir devlet yeniden kuruluyorsa, bunun adı konulmadan ve yurttaşların kurucu iradesine başvurulmadan yapılamaz.

Cumhuriyeti yeniden kurmanın şartı

Buradan karamsar ama bence kaçınılmaz bir sonuca varıyorum. Türkiye’de cumhuriyeti yalnızca eski anayasal düzene dönerek yeniden kuramayız. Cumhuriyeti aşındıran kuvvet yalnızca Ankara’daki iktidardan kaynaklanmıyor. Bugünün emperyalist aşamasındaki kapitalist dünya sistemi, devletleri etki alanları oluşturmaya, içeride merkezileşmeye ve dışarıda güç kullanmaya itiyor.

Bir dünya düzeni olarak emperyalizm sürdüğü müddetçe Türkiye’deki imparatorluk yapısının yalnızca seçimlerle veya parlamentodaki itirazlarla kolayca aşılabileceğini beklemek gerçekçi değildir. Karşımızda güçlü bir orduya, gelişmiş bir savunma sanayisine, köklü bir bürokrasiye ve uzun yıllar içinde oluşmuş bölgesel kabiliyetlere sahip bir devlet olarak Türkiye devleti vardır. Bu devletin, yani bu yazıyı okuyacak olanların pek çoğunun devleti, yani devletimizin yönelimini yalnızca ulusal muhalefetin mevcut kavramları ve örgütleriyle durdurmak mümkün değildir.

Bu nedenle bugün cumhuriyetçi olmak, zorunlu olarak anti-emperyalist olmaktır.

Anti-emperyalizm ise yalnızca Amerika karşıtlığı veya başka bir büyük gücün yanında saf tutmak anlamına gelmez. Rusya’nın, Çin’in, İran’ın ya da Türkiye’nin imparatorluk projelerini mazur görmek hiç değildir. Tutarlı bir anti-emperyalizm, bütün devletlerin nüfuz alanı siyasetine karşı halkların eşitliğini, kendi kaderleri üzerinde söz sahibi olmalarını ve ortak bir uluslararası hukuk düzenini savunmalıdır.

Türkiye’de cumhuriyeti yeniden kurmak isteyenler, aynı sorunu yaşayan ülkelerdeki demokratik ve cumhuriyetçi güçlerle yeni bir uluslararası dayanışma hattı oluşturmak zorundadır. Amaç, kapitalizmi yeniden liberal bir dengeye döndürmekle sınırlı da kalabilir, onu aşan daha eşitlikçi ve özgürlükçü bir dünya sistemine yönelmek de olabilir. Bu, kurulacak ittifakın tarih içinde vereceği karardır.

Bugün verilmesi gereken ilk karar daha yalındır:

İmparatorluk istiyor muyuz, istemiyor muyuz?

Türkiye’nin güçlü, etkili ve güvenli olmasını istemekle imparatorluk istemek aynı şey değildir. Cumhuriyet, küçüklük veya güçsüzlük anlamına gelmez. Cumhuriyet, iktidarın bir kişinin, hanedanın, etnik grubun veya merkezin mülkü olmadığını; sınırları belli bir siyasal topluluğun eşit yurttaşlarına ait olduğunu ifade eder.

Türkiye’nin önündeki asıl tercih Kürtlerle Türkler, merkezle yerel yönetimler veya güvenlikle barış arasında değildir. Tercih, farklılıklarımızı eşit yurttaşların ortak cumhuriyetinde mi yaşayacağımız, yoksa merkezle çevreler arasında kurulmuş yeni bir imparatorluk hiyerarşisinde mi yer alacağımızdır.

Çerçeve yasa bu soruya henüz açık bir cevap vermemiştir. Ancak bu soruyu ertelememize de izin vermemektedir.

Bugünkü dünya düzenini anlatırken en sık kullanılan kavramlardan biri “çok kutupluluk” (multipolarity). ABD’nin tek başına belirleyici olduğu dönemin geride kaldığı; Çin’in yükseldiği, Hindistan’ın büyüdüğü, Rusya’nın askerî ağırlığını koruduğu ve Avrupa’nın kendi hareket alanını genişletmeye çalıştığı bir dünyada bu tanım ilk bakışta makul görünüyor.

Ancak 2026 dünyası bu kavrama tam olarak oturmuyor. Karşımızda birbirine benzeyen birkaç büyük kutup yok. Askerî, finansal, teknolojik, üretimsel, enerjiye dayalı ve düzenleyici iktidar aynı ellerde toplanmıyor. Bu alanların her birinde farklı aktörler öne çıkıyor.

Burada güç ile iktidarı birbirinden ayırmak yararlı olabilir. Güç, bir aktörün sahip olduğu ya da erişebildiği kapasitedir. Sermaye, askerî kuvvet, teknoloji, nüfus, enerji kaynakları, bilgi, coğrafi konum, büyük bir pazar veya kritik bir hammadde birer güç kaynağı olabilir. İktidar ise bu kapasitenin örgütlenerek başkalarının seçeneklerini ve davranışlarını etkileyebilir hâle gelmesidir.

Büyük bir pazara sahip olmak güçtür; o pazara erişmek isteyen şirketlere belirli kuralları kabul ettirebilmek ise iktidardır. Teknolojik bilgi güçtür; başkalarının hangi teknolojiye, hangi koşullarda ulaşacağını belirleyebilmek iktidardır. Enerji rezervine sahip olmak güçtür; enerji akışını, güzergâhını veya erişim koşullarını etkileyebilmek iktidardır.

Küresel düzeni de bu anlamda bir iktidar ilişkileri ağı olarak görmek mümkün.

Kutuplu Dünyada İktidar Nasıl Örgütleniyordu?

Soğuk Savaş’ın iki kutuplu düzeninde iktidarın farklı biçimleri büyük ölçüde iki siyasi merkez etrafında kümelenmişti. ABD ve Sovyetler Birliği yalnızca askerî bakımdan güçlü değildi. Her ikisinin de kendi güvenlik sistemi, müttefikleri, ekonomik bağlantıları ve ideolojik etki alanı vardı.

Bir devletin sistem içindeki yeri çoğu zaman hangi kutba yakın olduğuna bakılarak anlaşılabiliyordu. Güvenlik ilişkileri, diplomatik yönelimler ve ekonomik bağlantılar bütünüyle örtüşmese de genel olarak aynı siyasi eksen etrafında şekilleniyordu.

Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından ABD çok daha kapsamlı bir üstünlük elde etti. Askerî kapasitesine doların merkezî konumu, büyük finans piyasaları, teknoloji şirketleri ve uluslararası kurumlar içindeki ağırlığı eklendi. 1990’ların “tek kutupluluk” (unipolarity) tanımı, işte bu bütünleşmiş üstünlüğü ifade ediyordu.

Çin’in yükselişiyle birlikte eski kavramsal çerçeve bu kez “çok kutupluluk” kavramıyla geri döndü. ABD’nin yanına Çin, Rusya, Hindistan ve Avrupa eklendi; önemli aktörlerin çoğalması yeni kutupların doğuşu olarak okundu, yorumlandı.

Oysa büyük aktör olmak ile bir kutup olmak aynı şey değildir. Bir devlet dünya siyasetinde büyük bir ağırlığa sahip olabilir; ancak bu durum, ekonomik, askerî, teknolojik ve siyasi ilişkileri kendi kanalları üzerinden bütünleştirebildiği anlamına gelmez.

Farklı İktidar Biçimleri, Farklı Merkezler

Bugün, ABD, askerî, parasal ve finansal iktidarın başlıca merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor. Doların konumu, Amerikan sermaye piyasaları, askerî kapasite ve teknoloji şirketleri Washington’a geniş bir etki alanı sağlıyor.

Çin’in konumu ise farklı bir bileşime dayanıyor. Üretim kapasitesi, sanayi ekosistemi, ticaret hacmi, altyapı bağlantıları ve teknolojik yetenekleri Pekin’i dünya ekonomisinin vazgeçilmez aktörlerinden biri hâline getiriyor.

Avrupa Birliği’nin etkisi büyük ölçüde pazar büyüklüğü ve düzenleme kapasitesi üzerinden oluşuyor. Avrupa’da kabul edilen bazı kurallar, küresel şirketlerin başka pazarlardaki davranışlarını da değiştirebiliyor.

Körfez ülkeleri enerjiye dayalı güçlerini büyük sermaye fonları ve küresel yatırımlarla genişletiyor. Hindistan; büyük iç pazarı, nüfusu, hizmetler sektörü, teknolojik kapasitesi ve büyüyen sanayisiyle ayrı bir ağırlık oluşturuyor. Rusya ise askerî kapasitesi, enerji kaynakları ve coğrafi konumu sayesinde ekonomik büyüklüğünün ötesinde bir etki yaratabiliyor.

Bu aktörleri tek bir hiyerarşi düzenine göre sıralamak çok şey anlatmıyor. Çünkü bir alandaki üstünlük, diğer alanlara kendiliğinden taşınamıyor. Örneğin, ABD’nin dünya parası üzerindeki tartışmasız üstünlüğü, teknoloji alanında tartışmasız bir lider olmasını sağlamıyor.

“Merkez” kavramı bu noktada daha kullanışlıdır. Bir aktörün merkez olması-örneğin, paranı merkezi olması- bütün iktidar araçlarını elinde bulundurmasını gerektirmez. Belirli bir ilişki alanında-örneğin, ödeme sistemlerinde- başkalarının tercih ve hareketlerini etkileyebilecek üstün bir konuma sahip olması yeterlidir.

Finansın, üretimin, enerjinin, teknolojinin, düzenlemenin ve lojistiğin haritaları bu nedenle tam olarak üst üste gelmiyor. Üstelik bu merkezlerin tümü devletlerden de oluşmuyor. Büyük teknoloji şirketleri, finans kuruluşları, ödeme sistemleri, enerji şirketleri, liman işletmeleri, veri platformları ve standart belirleyen kurumlar da küresel iktidarın oluşumunda rol oynuyor.

Dolayısıyla tek bir dünya hiyerarşisinden çok, iç içe geçmiş birden fazla hiyerarşiyle karşı karşıyayız. Ve bu, düşünebileceğimizden daha çok bugünü geçmişten ayırıyor.

Çok Merkezli Dünyada Dış Politika

Bu yapı dış politikayı da değiştiriyor.

Hindistan, ABD ile güvenlik ve teknoloji alanlarında yakınlaşırken Rusya ile enerji ilişkilerini sürdürebiliyor ve BRICS içinde Çin’le birlikte hareket edebiliyor. Körfez ülkeleri Amerikan güvenlik sistemiyle bağlarını korurken Çin ve diğer Asya ülkeleriyle ekonomik ilişkilerini genişletebiliyor. Türkiye ise NATO üyesi olmayı sürdürürken Avrupa, Rusya, Körfez, Kafkasya ve Orta Asya ile farklı kanalları aynı anda kullanabiliyor.

Bu davranışları yalnızca “denge politikası” olarak adlandırmak olanları anlayamamakla sonuçlanır. Çok merkezli bir düzende farklı iktidar alanlarıyla aynı anda ilişki kurmak bir denge politikası değil, dengesizliğin ortasında rekabetçi avantaj sağlamanın en kısa yoludur.

Orta büyüklükteki devletlerin pazarlık gücü de tam olarak bu nedenle artmıştır (Carney’in kulakları çınlasın). Türkiye, Suudi Arabistan, BAE, Pakistan, Brezilya veya Endonezya yeni birer kutup adayı olarak ortaya çıkmamışlardır. Bu devletlerin belirli bağlantılar üzerinde etkili olmaları, bazı alanlarda vazgeçilmez hâle gelmeleri veya alternatif kanallar yaratabilmeleri siyasi ağırlıklarını artırmıştır. Bu yeni kapasitelerini bir kaldıraç olarak kullanarak küresel hiyerarşide yükselmişlerdir.

Kısacası, büyük devletlerin üstünlüğü sürmektedir. Ancak bu üstünlüklerini orta güçlerle daha yoğun bir pazarlık, aracılık ve karşılıklı bağımlılık ortamında kullanmaktan başka çareleri bulunmamaktadır.

Dünya Ekonomisi: Küreselleşmeden Geri Çekilme mi, Yeniden Küreselleşme mi?

Bu çerçeve, küreselleşme tartışmasını da yeniden düşünmeyi gerektiriyor.

Son yıllarda “küreselleşmeden geri çekilme” (deglobalization) kavramı sıkça kullanılır oldu. Ticaret savaşları, yaptırımlar, teknoloji kısıtlamaları, sanayi politikalarının geri dönüşü ve tedarik zincirlerinin yeniden düzenlenmesi bu yorumu destekledi.

Buna rağmen üretim, sermaye, ticaret, teknoloji ve finans dünya ölçeğinde genişlemesini sürdürdü. Değişen, daha çok akışların güzergâhları ve bu akışlara bağlanan siyasi koşullar oldu.

Bu nedenle “yeniden küreselleşme” (reglobalization) kavramı daha açıklayıcı olabilir.

Halihazırda, şirketler Çin’den bütünüyle çıkmak yerine üretimlerinin bir bölümünü Hindistan, Vietnam, Meksika veya başka ülkelere kaydırıyor. Enerji hatları yeniden düzenleniyor. Kritik minerallere erişim için yeni ortaklıklar kuruluyor. Belirli teknolojik bağımlılıklar azaltılmaya çalışılırken diğer alanlardaki ekonomik ilişkiler sadece sürdürülmüyor daha da yoğunlaşıyor.

Başka bir deyişle, küresel ekonomi küçülmekten çok yeniden örgütleniyor.

Bu noktada emperyalizm tartışmasını da hesaba katmak gerekiyor. Modern emperyalizm; sermayenin dünya ölçeğindeki genişlemesi, pazarlar, hammaddeler, yatırım alanları, finans ve stratejik geçiş noktaları üzerindeki mücadeleyle birlikte gelişti. Emperyalizm çağı sona ermeden gerçek anlamda bir küreselleşmeden geri çekilmenin ortaya çıkmasını beklemek pratik sonuçları vahim olabilecek teorik bir büyük hata olur.

Bu açıdan yeniden küreselleşmenin bugünkü biçimi, şiddetlenmiş emperyalist rekabet olarak okunmalıdır.

Bölgesel İktidarların Küresel Rekabeti mi?

Benzer bir soru “bölgeselleşme” (regionalization) için de sorulabilir.

Dünya gerçekten kendi içine kapanan bölgesel bloklara mı ayrılıyor?

Günümüzde bölgesel iktidar konumlarının temel hedefi ve işlevi bölgesel kapanma değil. Örneğin Avrupa Birliği bürokrasisi, kendi içine kapanmış bir bölgesel düzen kurmanın peşinde değil. Avrupa Birliği, kendi pazarında oluşturduğu düzenleyici kapasiteyi dünya ölçeğinde kullanmayı hedefleyen bölgesel bir iktidar odağıdır.

Benzer biçimde Çin, Asya’ya kapanmak bir yana, üretim ve altyapı bağlantılarını başka kıtalara taşımak için hızlı adımlar atıyor. İran Savaşı’na rağmen Körfez devletleri, enerji ve sermaye aracılığıyla Amerika’dan Asya’ya uzanan yatırımlarını sürdürüyor. Hindistan ise üretim kapasitesini geliştirerek küresel tedarik zincirlerinde daha merkezî bir konum edinme yönünde ilerleyeceğinin sinyallerini veriyor.

Özetle bölgesel iktidar, küresel sistemden çekilmenin değil, küresel rekabete daha güçlü biçimde katılmanın bir aracı hâline gelmiş durumda.

Bu açıdan “bölgeselleşme” yerine bölgesel iktidar kurmuş aktörler arasındaki küresel rekabetten söz etmek daha açıklayıcı olabilir.

Bu nedenle, ABD hegemonyasının gerilemesiyle birlikte emperyalizmin de zayıfladığını söylemek, yükselen yeni emperyalist güçlere yanlış biçimde antiemperyalist bir kimlik atfetmekten başka bir anlama gelmez. Bugünün şiddetlenmiş emperyalist rekabet ortamında, giderek daha güçlü merkezlere dönüşen bölgesel devlet iktidarlarına birer kurtarıcı gözüyle bakmamak gerekir.

Tartışma

“Çok kutupluluk” yerine “çok merkezlilik” demek, küçük bir terminoloji düzeltmesi gibi görülebilir. Oysa bu tercih, dünyayı okuma biçimimizi değiştiriyor.

Dış politikada mesele artık yalnızca kimin kiminle ittifak kurduğu değil; finans, teknoloji, enerji, ticaret ve güvenlik alanlarındaki konumların bir arada nasıl yönetildiğidir.

Şirketler açısından da benzer bir değişim söz konusu. Nerede üretim yapılacağı, hangi tedarikçinin seçileceği, hangi teknoloji sistemine girileceği veya hangi pazara yatırım yapılacağı artık yalnızca maliyet ve getiri hesabıyla açıklanamıyor. Bu kararların her biri belirli iktidar ilişkilerinin içinde alınıyor.

Bu bakış, şirket stratejisinin de yeniden konumlandırılmasını gerektiriyor. Şirketlerin yalnızca faaliyet gösterdikleri pazarları değil, içinde yer aldıkları iktidar ağlarını da okumaları gerekiyor. Hangi bağımlılıkların hareket alanını daralttığını, hangi bağlantıların yeni seçenekler yarattığını ve jeopolitik bir değişimin operasyonel kararlara hangi kanallardan ulaştığını anlamak giderek daha önemli hâle geliyor.

Belirsizlik dediğimiz olgu da bu dünyada farklı bir içerik kazanıyor. Karşımızda yalnızca daha sık şok yaşayan bir dünya ekonomisi yok. Birbiriyle örtüşmeyen ve zaman zaman çatışan iktidar alanlarının aynı anda işlediği yönetilebilmesi çok zor bir düzen var.

“Belirsizlik Çağı” denen bu dönemi eğitimlerimde işte bu bakış açısıyla ele alıyorum.

Bu yaklaşımı kendi çalışmalarınızda daha ayrıntılı ele almak, eğitimlerime katılmak ya da şirketinizin yönetici eğitim programlarına bu içerikleri dâhil etmek isterseniz Koç Üniversitesi Yönetici Geliştirme Programları ile iletişime geçebilirsiniz.

Web: https://ygp.ku.edu.tr/tr

E-posta: executive@ku.edu.tr

Telefon: +90 212 338 13 05

Adres: Koç Üniversitesi İstinye Kampüsü, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, No. 205, Rumelifeneri Yolu, Sarıyer 34450, İstanbul

Size bu mektupta “Paşa” diye hitap etmek istiyorum. Bu kelimenin ne anlama geldiğini, tarihimizde nasıl bir yeri olduğunu bilmenizi isterim. Osmanlı döneminde Türkler, kendi içlerinden çıkmamış olsa bile bu ülkeye büyük hizmetleri olan, kaderini bu toprağın kaderiyle birleştiren, savaşta, siyasette, yönetimde ya da millet hayatında iz bırakan insanlara “Paşa” demişlerdir. Osmanlı toplumu için paşalık sadece askerî bir rütbe değildir. Daha çok, milletin gönlünde özel bir yere sahip olunmasına işaret eder.

Bugüne gelecek olursak, millî takımımıza emeğini, aklını, disiplinini ve yüreğini vermiş bir kişi olarak siz de bizim için bir paşasınız. Bu yüzden size “Montella Paşa” demekten hiçbir tereddüt duymuyorum.

İlk iki maç olmadı, Paşam. Çok büyük ihtimalle Dünya Kupası’na erken veda ediyoruz. Bunun acısı çok. Bu acı sadece alınan sonucun acısıyla sınırlı değil. Takımımızın son iki yıllık yolculuğunu izlemiş olan herkes, yenildiğimiz son iki maçta bütünüyle kötü bir oyun ortaya koymadığımızı gördü. Türkiye kötü oynamadı; ancak kendi potansiyeline göre yeterince iyi de oynamadı.

Buna rağmen iki maçta da rakiplerini baskı altına aldı, onları taktiklerinin ötesinde kendi sahalarına hapsetti. Karşımızdaki takımlar hiç rahat değildi. Korkuyorlardı. Her an işlerin onlar için kötüye gidebileceğini düşünerek oynadılar. Başarıları, Türkiye’nin güçlü olduğu alanlara karşı aldıkları önlemlerin sonucuydu. Kanatlardan kaleye inecek akınları kestiler. Ceza sahası çevresinden gelecek şutları engellediler. Oyunu daralttılar. Disiplinli kaldılar. Bunu başardılar. Buna rağmen direkten dönen toplar vardı. Kaleyi az farkla sıyıran şutlar vardı. Bir an olaylar başka türlü aksaydı, bugün bambaşka bir kupa hikâyesi yazıyor olabilirdik. Olmadı. Durum budur. Anlayan, anladı.

Ama futbol yalnızca skor değildir. Hele millî takım futbolu hiç değildir. Millî takım, bir ülkenin kendisi hakkında anlattığı bir hikâyedir. Bu hikâye hiçbir zaman tamamlanmaz. Bazen şan ve zafer vardır bu anlatıda. Bazen de yenilgi ve keder. Fakat bu hikâyenin kahramanlarının başı her daim dikse, mücadele varsa, inanç varsa, yenilgiler milletin hafızasında sadece bir ders olarak yazılır.

Siz bu takımla böyle bir hikâye yazdınız. Bu, olmuş bitmiş bir şeydir. Oyuncuların yalnızca yeteneklerini değil, birlikte oynama cesaretlerini de büyüttünüz. Avrupa’nın ve dünyanın karşısına çekingen bir takım değil; oyun kurmak isteyen, rakibin üstüne gitmek isteyen, sahada kendine yer açmak isteyen bir Türkiye çıkardınız. Bunun değeri bir maçla, iki maçla ölçülmez.

Ay-yıldızlı şapkayı başınıza geçirip sahaya çıkmanız da sadece bir reklam ya da sosyal medya gösterisi değildi. Dünyada başka bir millî takımın başına geçmiş yabancı bir hocanın buna benzer bir görüntüsünü hatırlamıyorum. Bu hareket, sizin bizden biri olduğunuzu anlatıyor. Bu ülkenin heyecanına milletin bir bireyi olarak katılan biri gibi hissettiğinizi gösteriyor. Millî marşımız okunurken sergilediğiniz gururlu duruşunuz da bunu gösteriyor. O anda yüzünüzde görünen şey resmî bir nezaket değil, paylaşılan bir mutluluk ve sorumluluk duygusu. Kısacası, Paşam, bizim gönlümüzde siz bir Türksünüz.

Türklük, sadece doğumla gelen bir kimlik değildir. Tarih boyunca bu millete sonradan katılan, onun kaderini kendi kaderi bilen, onunla yürüyen, onunla yıkılan ve onunla yeniden ayağa kalkan nice insan bu kimliği taşımış ve benimsemiştir.

Burada size bizim tarihimizden gelen bir kavramı da hatırlatmak isterim. Peter B. Golden’ın Türk halklarının tarihini yazarken gösterdiği gibi, Türklük biyolojik anlamda kapalı bir ırkın adı değildir. Türklük bir etnogenez, yani halk oluşumu sürecidir. Etnogenez, bir halkın tarih içinde oluşması demektir. Farklı boyların, dillerin, siyasal birliklerin, göçlerin, savaşların, ittifakların, din değiştirmelerin, ortak hafızaların ve ortak kaderlerin zaman içinde bir ad etrafında birleşmesidir. Türk adı da böyle doğmuş, böyle büyümüş, böyle yayılmıştır. Bu nedenle Türk olmak yalnızca kanla açıklanamaz. Türk olmak, belirli bir tarihsel varoluş hâlini ve bunun gerektirdiği sorumluluğu benimsemek, bir aidiyeti taşımak, o aidiyetin sevinci kadar yükünü de kabul etmektir.

Bu tarih içinde bir başka kavram daha vardır: budun. Budun, eski Türk dünyasında halk demektir; ama bugünkü anlamda yalnızca nüfus ya da kalabalık değildir. Boyların, toplulukların, yöneticilerin, savaşçıların, üreticilerin, bağlı olanların ve sadakat ilişkilerinin oluşturduğu siyasal-etnik bütündür.

Bu çerçevede eski metinlerde ve tarihsel yorumlarda bazen ak budun ve kara budun ayrımıyla karşılaşırız. Bu ayrım ten rengiyle, ırkla, biyolojiyle ilgili değildir. Eski dünyada daha çok statü, tavır, siyasal bilinç ve toplumsal konumla ilgilidir. Ak ve kara, yöneten-yönetilen sınıf ayrımına işaret eder. Bugüne taşındığında ise bunu sınıfsal ya da soysal bir ayrım olarak değil, bir ruh hâli ve tarih karşısındaki duruş olarak anlamak gerekir.

Modern Türkiye, bu uzun etnogenez sürecinin yeni ve anayasal bir devlet düzeni içindeki kurumsal bir aşaması olarak düşünülebilir. Türkiye Cumhuriyeti’nde bugün yurttaşlar arasında “ak budun” ve “kara budun” gibi hukuki, resmî ya da meşru bir ayrım olamaz ve yoktur. Ancak tarihsel-toplumsal hafıza açısından bakıldığında, eski bozkır dünyasındaki bu ayrımın bazı izleri tutumlarda, siyasal ahlakta ve aidiyet biçimlerinde yaşamaya devam eder. Bu anlamda “kara budun”u bugün belirli bir sınıf, gelir grubu ya da etnik köken olarak görmek yanlış olur; onun zengini de vardır, fakiri de; okumuşu da vardır, okumamışı da. Türkü de vardır, Çerkezi de, Arnavutu da. Kara budun, halkın birliğinden, refahından ve başarısından yararlanan; fakat zor zamanlarda yönünü kaybeden, sorumluluk almaktan kaçan, umutsuzluğu çoğaltan, düşmanın yenilemeyeceğine inanan ve ortak kader duygusunu terk etmeye yatkın kitle hâlini anlatır bugün. Bu özellik, Bilge Kağan yazıtlarında o zamanların koşullarına uyan bir özellik olarak da mevcuttur. Buna karşılık “ak budun” da biyolojik ya da aristokratik bir üstünlük değil, Türk olmayı tarihsel bir sorumluluk, onur ve sadakat meselesi olarak kavramış yurttaşlık bilincidir; iyi günde de kötü günde de başı dik duran, ulusal bağımsızlığı ve Cumhuriyet fikrini yalnızca bir nimet olarak değil, korunması gereken bir emanet olarak gören toplumsal iradedir.

Bu yorum açısından Mustafa Kemal, sadece dış düşmanlara karşı değil, aynı zamanda yenilgiyi kaçınılmaz gören, mandayı çare sayan, halkın direncini küçümseyen ve teslimiyeti akılcılık gibi sunan “kara budun” eğilimlerine karşı da mücadele etmiştir. Onun cevabı bir nutukla değil, uzun bir siyasal ve askerî mücadeleyle verilmiştir. Büyük başarısı, işgal koşullarında dağılmış, yoksullaşmış ve umutsuzlaştırılmış bir toplumdan bağımsız bir Cumhuriyet çıkarabilmektir. Bu nedenle Gençliğe Hitabe de bu tarihsel tecrübenin geleceğe dönük uyarısı gibi okunabilir: kara budun eğilimi tarihin bir döneminde kaybolup gitmez; felaket zamanlarında, çıkar hesaplarında, korkuda, teslimiyetçilikte ve hatta ihanet içinde yeniden belirebilir. Mustafa Kemal’in gençliğe seslenmesi, bu nedenle “ak budun”un sürekliliğini genç kuşaklara emanet etmesidir: Cumhuriyet’i yalnızca devralmak değil, onu her koşulda bilinçle, onurla ve dirençle savunmak.

Paşam,

Bugün sizin etrafınızda da kara çalanlar olacaktır. Bu ülkede yenilgi anını bekleyen, ilk sarsıntıda dağılan, iyi günün sofrasında yer alıp kötü günün yükünü taşımayan, başarı geldiğinde alkışlayan ama zorluk geldiğinde ilk taşı atan insanlar her zaman çıkmıştır. Bunlar bazen çok yüksek sesle konuşurlar. Bazen akıl adına umutsuzluğu yayarlar. Bazen gerçekçilik adına teslimiyeti önerirler. Bazen vatanseverlik adına emeği, sabrı ve mücadeleyi küçümserler. Onlara bakıp bu milletin tamamını öyle sanmayın. Türkiye yalnızca “kara budun”dan ibaret değildir. Türkiye, zor zamanlarda susup bekleyen, sonra doğru yönde doğru sözünü söyleyen büyük bir gönül bağını da yaşar ve yaşatır.

Sizinle yürümek isteyenler her zaman olacaktır. Bu çocuklara inananlar her zaman olacaktır. Bu takımın bir iki kötü sonuçla değil, uzun bir zamanda büyüyeceğini bilenler vardır. Siz o yolculuğun hocasısınız. Daha gidecek yolumuz var. Bu iki maç olmadı. Ama bu iki maç, bütün hikâyenin ne başı ne de sonudur. Futbolda kazanmak kadar yenilgi de vardır. Tarihte de zaferler kadar yenilgiler de vardır. Milletlerin büyüklüğü yenilmemekte değil, yenilgiden sonra nasıl doğrulduklarında görülür.

Onun için sıkı durun. Dik durun. “Ak budun” sizinle.

Bu ülkenin tarihinde nice insan Türk olarak doğmuş, ama Türklüğe ihanet etmiştir. Yine bu ülkenin tarihinde nice insan Türk olarak doğmamış, ama Türklüğe büyük hizmet etmiş, bu adın şerefine şeref katmıştır. Siz bu ikinci kümedensiniz. Türk tarihine sonradan katılanların, bu millete omuz verenlerin, bu milleti kendi kaderi bilenlerin safındasınız. Bunu unutmayın.

Ay-yıldızlı şapka size çok yakışıyor. Bu millet bunu mutlulukla görüyor, sizinle gurur duyuyor. Bu duyguyu siz de yaşıyorsunuz. Bu satırları bu yüzden yazdım. Yenilgi gününde yazdım. Bizim ruhumuzda ve tarihimizde asıl sadakat, zafer akşamında değil, yenilgi sabahında ortaya çıkar.

Yolunuz açık olsun Paşam. Yolunuz açık olsun “Bizim Çocuklar”.

Tanrı sizleri korusun.

Bu soru benim için hiçbir zaman soyut bir akademik merak olmadı. Zamanla, düşünsel olarak benden geriye bir şey kalacaksa, bunun bu soruya vereceğim yanıt olacağı düşüncesine dönüştü. Bu tür bir çalışma zaman, odaklanma ve enerji ister. Çileli bir iştir. Bugün Substack kanalında yazmakta olduğum yazılarıma bir süre ara vermem, sonunda bu çileli yola girmeye karar vermiş olmamla ilgili.

JOHS makalesinde meseleye adalet kavramı üzerinden yaklaşmıştım. Batı Avrupa’da bugün Türkçeye çoğu zaman “hak” diye çevirdiğimiz kavramın arkasında right, Osmanlı ve Türkiye bağlamında ise hakk kavramı bulunuyordu. Makalede, bu farklı kavramsal köklerin farklı iktidar biçimleriyle nasıl ilişkilendiğini tartışmıştım. Amacım iki kelime arasındaki basit bir anlam farkını göstermek değildi. Bu kavramların farklı tarihsel deneyimler içinde nasıl şekillendiğini anlamaya çalışıyordum.

Yazıda savunduğum görüşlerin bir bölümü, benden önce çeşitli düşünürler ve tarihçiler tarafından farklı biçimlerde ortaya konmuştu. Batı Avrupa feodalizminin parçalı yapısı, yerel lordlukların özel tahakküm alanları, serfliğin kişisel bağımlılık biçimi, kentlerin daha güvenli bir hukuki alan açması, mülkiyetin zamanla bireysel özgürlükle ilişkilendirilmesi ve doğal haklar düşüncesinin bu koşullar içinde gelişmesi tartışmanın bir yanını oluşturuyordu.

Diğer yanda Osmanlı düzeni vardı. Burada kamu otoritesi, Batı Avrupa’daki gibi yerel aristokratik lordluklar içinde parçalanmamıştı. Yönetici sınıf sultana bağlıydı. Toprak üzerindeki nihai yetki devlete aitti. Reaya sömürülüyordu; fakat Batı Avrupa’daki serf gibi yerel bir lordun kişisel hâkimiyeti altında değildi. Adalet talebi de çoğu zaman otoriteden kaçış olarak değil, otoritenin kendi meşruiyet iddiasına uygun davranmasını isteme biçiminde dile geliyordu.

Bu çerçevede right ile hakk arasındaki fark, hukuk dilleri arasındaki teknik bir ayrım olmaktan çıkıyordu. Right, kişinin kendisini bir başkasının keyfî hâkimiyetinden koruma arzusuyla ilişkiliydi. Hakk ise adalet, düzen, doğru yönetim ve meşru otorite fikriyle birlikte varlığını sürdürüyordu. Aradaki fark yalnızca hukuk metinleri karşılaştırılarak açıklanamazdı. İnsanların hangi iktidar biçimleri altında yaşadığı, haksızlığı nasıl deneyimlediği ve adaleti hangi kurumlar içinde aradığı da dikkate alınmalıydı.

Bugün tezimi daha kısa biçimde şöyle özetleyebilirim: JOHS makalesinde, adalet kavramı üzerinden devletin oluşum sürecinin modern zamanlara geçerken iki farklı tarihsel yol izlediğini göstermeye çalışmıştım. Batı Avrupa’da modern devlet; feodal parçalanma, yerel lordluklar, özel tahakküm alanları, kentlerin yükselişi, mülkiyetin güvence arayışı ve doğal haklar düşüncesiyle iç içe gelişmişti. Osmanlı ve Türkiye bağlamında ise devlet, yerel aristokratik lordlukların tasfiyesi yoluyla değil, zaten güçlü olan merkezi kamu otoritesinin farklı tarihsel koşullar altında dönüşmesiyle şekillenmişti.

JOHS makalesinin kapanışında bunu açık bir sonuç olarak formüle etmemiş olsam da ima etmiştim: Türkiye modernliği, Avrupa modernliğinin gecikmiş ya da eksik bir tekrarı olarak anlaşılamaz. Osmanlı’dan devralınan merkezi otorite, adalet fikri, hakk anlayışı, yönetici sınıf yapısı ve devlet-toplum ilişkisi, Türkiye’de modern devletin oluşumuna özgül bir yön verdi. Bu özgüllük dikkate alınmadan yapılan karşılaştırmalar, Türkiye’yi sürekli “eksik Avrupa” olarak görme eğilimine düşer. Sorulması gereken, Türkiye’nin Avrupa’dan ne kadar geri kaldığı değil, farklı bir tarihsel devlet oluşumu sürecinde yol alarak modernliğe nasıl geçiş yaptığıdır.

Bu kapsamda yazıda iki teorik eksen öne çıkıyordu. Birincisi, yönetici sınıfların oluşumunu ve karakterini anlamak için başvurduğum Thorstein Veblen’in radikal kurumsalcılığıydı. İkincisi, kurumların maddi temelini ayırt edebilmek için kullandığım Sencer Divitçioğlu’nun Osmanlı düzenini Asya Üretim Tarzı çerçevesinde okuyan yaklaşımıydı. Yazının amacı, büyük ölçüde bu iki teorik çizgiyi bir araya getiren bir sentez kurmaktı.

Ayrıntılarına burada girmeyeceğim bu sentezin odağında, daha önce belirttiğim gibi, adalet kavramı yer alıyordu. Adalet, yönetici sınıfın yerine getirmekle yükümlü olduğu tarihsel bir koşul olarak ele alınıyordu. Yönetici sınıfın varlığını sürdürebilmesi, adaleti tesis edebilmesine bağlıydı. Osmanlı düzeninde bu yükümlülük, yöneticilerin kişisel iradelerine bırakılmış ahlaki bir tercih değildi. Yönetici olmak, adaleti tesis etmekle tanımlanan işlevsel bir konumdu. Bu ilişki, devletin yapısına yerleşmişti.

Avrupa’da ise durum farklıydı. Roma İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra, imparatorluk döneminde zaten zayıf olan devlet oluşumu ile üst sınıfın tarihsel yükümlülüğü arasındaki bağ daha da gevşedi. İmparatorluk sonrasında ortaya çıkan yapıda adaletin nasıl sağlanacağı büyük ölçüde üst sınıfların fiilî davranışlarına ve toplumsal güç ilişkilerine bağlı hâle geldi. Bu durum, aristokrasinin adalet adına ne yaptığını ve kendi egemenliğini hangi sembolik ve kurumsal araçlarla meşrulaştırdığını Avrupa’ya özgü bir yola soktu. Avrupa’da adalet, merkezi ve yerleşik bir kamu otoritesinin işlevi olmaktan çok, toplumsal yapının iç dinamikleri içinde kurulacaktı.

Veblen bu aşamada devreye giriyordu. Avrupa aristokrasisi, kendisini serflerden ve alt sınıflardan ayrı, onur sahibi ve tanrısal düzenin temsilcisi bir sınıf olarak göstermek zorundaydı. Onur; üretici emekten uzak durma, savaşçılık, soy, gösteriş ve tüketim yoluyla kuruluyordu. Aristokratik gösteriş, üst sınıf ile alt sınıf arasındaki ayrımı görünür kılıyor; aristokratların yönetmeye layık olduklarını kanıtlamaya yöneliyordu.

Osmanlı’da ise farklı bir onur anlayışı vardı. Burada yeryüzündeki tanrısal düzeni temsil edenler soylular değil, devletti. Bu düzenin başında, adaleti kurmakla yükümlü hükümdar ve ona bağlı hareket eden devlet görevlileri bulunuyordu. Onur, toplumdan ayrışmayı ya da üst sınıfların alt sınıflardan tanrısal bir nitelikle farklı olduğu iddiasını değil, devletin topluma hizmet etme işlevini yerine getirme şerefine erişmiş olmayı ifade ediyordu. Osmanlı yönetici sınıfı açısından saygınlık; reayanın beklentilerini karşılama, adaleti sağlama ve kendisini halktan bütünüyle kopmuş aristokratik bir zümre olarak değil, adaleti koruyan bir “halk adamı” gibi gösterme eğilimiyle ilişkiliydi.

O tarihlerde elimdeki temel iktisadi kavramsal araç, dediğim gibi, Sencer Divitçioğlu’nun Asya Üretim Tarzı kavramıydı. Yukarıda özetlediğim üst sınıfın onursal farklılaşmasının iki ayrı biçimini, kaçınılmaz olarak iki farklı üretim tarzı arasındaki ayrım üzerinden okumaya çalışıyordum: Avrupa için feodal üretim tarzı, Osmanlı için Asya Üretim Tarzı.

Bu ayrım ilk bakışta açıklayıcı görünüyordu. Yine de kısa sürede bir güçlükle karşılaştım. Feodal Üretim Tarzı ile Asya Üretim Tarzı, birbirinden bütünüyle farklı iki toplumsal dünya değildi. Nitekim bazı tarihçiler bu farkın abartıldığını, Osmanlı’nın da esas olarak feodal üretim tarzı içinde ortaya çıkmış bir toplumsal oluşum olarak görülebileceğini ileri sürüyordu. Buna rağmen ortada çok belirgin kurumsal farklılıklar vardı. Bu farkı nasıl açıklamak gerekiyordu? Makalenin zayıf halkası buydu.

Bu aşamada üretim tarzı kavramını daha dikkatli düşünmem gerektiğini gördüm. Asya Üretim Tarzı üzerine daha kapsamlı bir araştırmaya yöneldiğim sırada Japon düşünür Kojin Karatani ile karşılaştım. Ne yazık ki makalem çoktan yayımlanmıştı. Karatani, çözmekte zorlandığım bilmeceye yeni bir boyut kazandırıyordu. Ona göre toplumlar arasındaki kurumsal farklılıkları anlamak için sadece üretim tarzlarına değil, mübadele tarzlarına da bakmak gerekiyordu.

Bu benim için kolay yutulacak bir lokma değildi. Radikal bir paradigma değişimi anlamına geliyordu. O güne kadar tek yazarlı olarak kaleme aldığım ciddi akademik çalışmaların arka planında hep üretim tarzı kavramı vardı. Karatani’nin önerisini kabul edersem, daha önce yazdıklarımın önemli bir bölümünü yeniden değerlendirmem gerekecekti. Belki de onları başka bir gözle yeniden yazmalıydım. Zor olan buydu. Zoru seçtim.

Bu arada JOHS makalesi, uluslararası Veblen literatüründe olumlu bir karşılık buldu. Alanın önde gelen isimlerinden Sidney Plotkin, William M. Dugger ve Phillip Anthony O’Hara beni cesaretlendiren yorumlar yazdılar. Çalışmayı sürdürmemi beklediklerini belirttiler. Özel sayılara davetli yazar olarak çağrıldım. Birkaçına yanıt verdim; fakat bu çalışmayı sürdüremedim.

O sıralarda Sabancı Üniversitesi’nde profesör olarak çalışıyordum. Üniversite radikal bir yönetim değişimi sürecine girdi. Çok sayıda eski öğretim üyesini olumsuz etkileyen kararlar alındı. Birçok öğretim üyesi okuldan ayrıldı. Ben de onlardan biriydim. Bu kriz, başka birçok şeyin yanında, devam eden çalışmama ara vermeme yol açtı.

Yeni normale geçişim yaklaşık dört yıl sürdü. 2025’ten bu yana bu projeye yeniden dönmüş durumdayım. Substack benim için bu geçişte önemli bir mecra hâline geldi. Sizlerle bir dizi yazı paylaştım. Dikkatle bakıldığında, özellikle son yazılarda yarım kalan projeme nasıl geri döndüğüm görülebilir. Son iki yazı — “Bilge Kağan’ın Bilgeliği” ve “Bugünü Anlamanın İki Yolu” — ile şu anda okuduğunuz bu üçüncü yazı, aslında yeni başlangıcın habercileri.

Önümüzdeki dönemde, sağlığım el verdiği ölçüde, başta Bilge Kağan’ın Bilgeliği başlıklı kitap çalışması olmak üzere, JOHS makalesinde geliştirmiş olduğum çerçeveyi Karatani’nin açtığı yeni yoldan yeniden formüle etmeye çalışacağım. Substack kanalında yazmakta olduğum yazılarıma bu nedenle bir süre ara veriyorum. Bunu sadece biraz dinlenmek için değil, daha çok odaklanarak çalışmak için yapıyorum.

Kendinize iyi bakın. Kitap bittiğinde, kısmetse, yeniden yazılarıma döneceğim.

Bütün bunların buzdağının görünen kısmı olduğu ise unutuluyor. Daha aşağıda, bu gelişmeleri mümkün kılan ve birbirine bağlayan daha derin ilişkiler var. İnsan topluluklarının nasıl örgütlendiği, iktidarın hangi bağlar üzerinden kurulduğu, piyasanın toplumsal hayatı nasıl dönüştürdüğü, devletin neden yeniden güç kazandığı, toplumların neden hâlâ aidiyet, koruma ve yön duygusu aradığı gibi sorular bu derin düzeyle ilgili. Büyük sözler arasında kaybolan insanların göremediği işte bu düzey.

Bugünü anlamak için popüler tartışmaların hızına kapılmadan, bu derin düzeydeki ilişkilerin nasıl kurulduğuna ve nasıl değiştiğine bakmak gerekir. Peki ama nasıl?

Bu yazıda, bu soruya verilebilecek yanıt için iki farklı düşünme yolunu ele alıyorum: Yuval Noah Harari’nin Sapiens’te kurduğu büyük tarih anlatısı ile Kojin Karatani’nin Dünya Tarihinin Yapısı’nda geliştirdiği teori. Harari, insanlık tarihini geniş kitlelerin ilgiyle okuyabileceği bir hikâye olarak anlatır. Karatani ise tarihi, toplumları kuran ilişki biçimleri üzerinden çözümler. Harari, okuru büyük bir insanlık macerasının içine çeker; Karatani ise zor, soyut fakat bugünü anlamak bakımından ciddi bir düşünme çabasına davet eder. Harari’yi okurken insan, sanki başka bir gezegenden dünyamıza bakıyor ve olup biteni anlamaya çalışıyor gibidir. Karatani’yi okurken ise insan, kendisini zihninde yazmaya başlar. Anlatılanın kendi hikâyesi olduğunu önce sezer, sonra onu kendisine anlatabilir.

Harari’nin Sapiens’i, insanlık tarihini avcı-toplayıcı toplumlardan tarıma, devletlere, imparatorluklara, bilime ve kapitalizme uzanan geniş bir çizgi içinde ele alır. Okur, bu çizgide insan türünün nasıl güç kazandığını, dünyayı nasıl değiştirdiğini ve sonunda kendi kurduğu düzenlerin içinde nasıl sıkışıp kaldığını izler. Kitabın etkisi de büyük ölçüde buradan gelir. Harari, dağınık ve karmaşık tarihsel süreci birkaç büyük dönüm noktası etrafında toplar: bilişsel devrim, tarım devrimi, bilimsel devrim. Böylece karmaşık tarih, hiç de zor olmayan basit bir yapı olarak anlaşılır hâle gelmiş olur — ya da öyle sanılır.

Ancak bu basitlik, Sapiens’in sınırını da belirler. Harari, tarihi fazla düzgün bir akış içine yerleştirir. Toplumlar arasındaki farklar, bölgesel ayrımlar, arkeolojik belirsizlikler ve kurumsal çeşitlilik ayrıntı düzeyine indirilir. Peki ya bunlar ayrıntı değil de tarihin ta kendisiyse? Bu soru unutulur gider.

Harari’nin hikâyesinin dayanak noktası, insanın ortak kurgular yaratma yeteneğini tarihin motoru olarak kabul etmesidir. Ona göre dinler, milletler, para, hukuk, şirketler ve insan hakları gibi kurumlar, insanların birlikte inandıkları “hayalî düzenler” sayesinde varlık kazanır. Bu fikir ilk bakışta çarpıcı ve zihin açıcıdır. Nitekim insan toplumlarının yalnızca maddi zorunluluklarla değil; ortak anlamlarla, kabullerle ve inançlarla kurulduğu gerçeğini vurgular. Ancak Harari, bu fikri öylesine geniş bir yaklaşımla kullanmaktadır ki birbirinden çok farklı kurumlar, sanki birbirinden farklı hiçbir maddi temele sahip değilmiş gibi bir sonuç ortaya çıkar.

Devlet yalnızca ortak inanca dayalı bir düzen değildir. Vergi toplar, yasa yapar, sınır çizer, nüfusu kaydeder ve gerektiğinde zor kullanır. Para yalnızca kolektif bir inançtan ibaret değildir. Borç ilişkileri, ödeme sistemleri, devlet otoritesi, piyasa beklentileri ve sermaye hareketleri içinde işler. Şirket de yalnızca hukuki bir “hayal” değildir. Mülkiyet hakları, yatırım kararları, emek süreçleri, risk hesapları ve rekabet ilişkileriyle var olur. Bu kurumları sadece kurgusal düzenler olarak görmek, onların tarihsel ve maddi varlığını yok saymakla sonuçlanır.

Benzer bir sorun Harari’nin tarım devrimi yorumunda da görülür. Sapiens, tarıma geçişi insanlık tarihinin büyük kırılma anlarından biri olarak soyutlar. Harari’ye göre bu dönüşüm, insanı kendi kurduğu düzenin tutsağı hâline getiren en belirleyici eşiktir. Bu yorumun güçlü yanları olduğu inkâr edilemez. Erken tarım toplumlarında emek yükünün arttığı, beslenmenin birkaç temel ürüne bağımlı hâle geldiği, hastalıkların çoğaldığı ve eşitsizliklerin derinleştiği, birçok araştırmacının vurguladığı gelişmelerdir. Ancak tarıma geçiş tek bir anda, tek bir yerde ve tek bir sonuçla yaşanmamıştır. Göçebelik tarımla birlikte devam etmiş, yerleşiklik tarım olmadan da başarılmış, tarıma geçiş öncesinde ortaya çıkmış ritüeller önemini korumuş; bitki türleri, hayvan evcilleştirme, nüfus artışı ve toplumsal karmaşıklık farklı bölgelerde farklı sıralarla gelişmiştir. Harari bu çeşitliliği teorik bir sorun olarak görmemektedir. Oysa tarihin anlamı, bu çeşitliliğin ortaya çıkış nedenlerinde gizlidir.

Karatani işte bu çeşitliliği yaratan nedenleri anlamanın peşinden gider. Bu nedenle insanlık tarihini büyük buluşların, büyük sıçramaların ya da büyük kırılmaların peş peşe geldiği bir hikâye olarak anlatmaz. O, daha temel bir soruya yanıt arar: İnsan toplulukları hangi ilişkilerle kurulur ve varlığını nasıl sürdürür?

Bu açıdan Karatani’yi özgün kılan özellik, bir toplumu anlamak için yalnızca neyi ve nasıl ürettiğine bakmanın yeterli olmayacağını göstermesidir. İnsanların ürettiklerini nasıl paylaştığına, kimin kime karşı yükümlü sayıldığına, güvenliğin nasıl sağlandığına, otoritenin nasıl kurulduğuna, piyasanın ne zaman devreye girdiğine ve sermayenin hangi koşullarda ortaya çıkarak hayatın tümü üzerinde baskın hâle geldiğine bakmak gerekir.

Karatani, bütün bu ilişkileri anlamak için “mübadele tarzları” kavramını geliştirir ve tarih teorisini bu kavram üzerine inşa eder. Buradaki “mübadele” sözcüğünü dar anlamda alışveriş olarak düşünmemek gerekir. Karatani için mübadele, insanların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğunu anlatan genel bir kavramdır. Armağan vermek de vergi ödemek de mal alıp satmak da devletten korunma beklemek de farklı mübadele ilişkileridir. Bu nedenle Karatani’nin temel kavramı yalnızca piyasa, para ve sermayenin toplumsal sonuçlarını anlamaya odaklanmaz. Bundan daha fazlasına, toplumun farklı bağlarla nasıl kurulduğunu ve değiştiğini anlamaya odaklanır.

Bu çerçevede Karatani, dört temel mübadele ilişkisi biçiminden söz eder. İlki karşılıklılıktır. Küçük topluluklarda, akrabalık bağlarında, cemaatlerde, kabile düzenlerinde ve modern dünyada ulus oluşumunda insanlar, birbirlerine karşılıklı armağan verme yükümlülükleriyle bağlanmış olarak yaşarlar. Bir kişi ulusu için şehit olmayı, yani ulusuna canını armağan etmeyi seçer; çünkü bir gün geride kalan yakınlarına ulusunun sahip çıkacağını, onlara destek olacağını düşünür. Dayanışma burada bu kişinin karakteriyle açıklanamaz. Söz konusu olan bir mübadeledir. Varlığını ulusun varlığına armağan eden kişi, ulusunun onu yalnız bırakmayacağını bilir ya da bunu bekler. Karatani, bu mübadele ilişkisi biçimini A tarzı olarak adlandırır.

İkinci mübadele ilişkisi biçimi devletle ilgilidir. Devlet ortaya çıktığında topluluk içindeki ilişkiler yalnızca karşılıklı armağan verme değeri üzerinden sürmez. Devlet güvenlik sağlar, düzen kurar, yasa koyar, vergi toplar, nüfusu kaydeder ve gerektiğinde zor kullanır. İnsanlar devlete tabi olur; bunun karşılığında koruma, düzen ve maddi destek bekler. Karatani, bu mübadele ilişkisi biçimini B tarzı olarak adlandırır.

Üçüncü mübadele ilişkisi biçimi piyasa ve sermaye ile ilgilidir. Mal ve para dolaşımı piyasa kanalıyla yaygınlaşmaya ve çeşitlenmeye başladığında, insanların arasındaki bağlara bir yenisi eklenmiş olur. İnsanlar bundan böyle birbirlerine doğrudan topluluk bağıyla ya da siyasal itaatle değil; fiyat, sözleşme, borç ve rekabet ilişkileriyle bağlanır. Karatani, bu mübadele ilişkisi biçimini C tarzı olarak adlandırır. Kapitalist toplumlarda bu tarz çok belirleyici hâle gelir. Sermaye, meta değişimini ve dolayısıyla maddi hayatın sürdürülme dinamiğini kendi birikim ağlarına bağlar.

Karatani bir de D tarzından söz eder. Bu, modern dünya bağlamında ulus, devlet ve sermayenin mübadele tarzlarının sınırlarını aşma arayışını anlatır. D tarzı, bu üç tarzın ötesine geçilerek özgür ama eşitlikçi, evrensel yani kozmopolitan bir mübadele ilişkisi tarzının nasıl kurulabileceğinin düşünüldüğü, bu yönde siyasal tahayyüllerin geliştirildiği ve harekete geçildiği bir arayış alanı olarak ortaya çıkar.

Bu dört mübadele tarzını birlikte kullanarak Karatani, toplumların “ilkelden moderne” doğru düz bir hat üzerinde ilerlemediklerini gösteriri. Her toplum, bu dört mübadele tarzının belirli bir bileşiminden oluşur. Bir toplumsal oluşumda akrabalık ve karşılıklılık ilişkileri güçlü olabilir. Başka birinde devletin koruma ve vergi düzeni belirleyici hâle gelebilir. Kapitalist toplumsal oluşumda ise piyasa ve sermaye ilişkileri diğerleri üzerinde baskın olur. Ancak hiçbir toplumsal oluşumda bunlardan hiçbiri diğerlerini tamamen ortadan kaldırmaz.

Bu yüzden modern kapitalist toplumda bile aile, akrabalık, cemaat, ulusal aidiyet, devlet otoritesi, piyasa ilişkileri, borç düzenleri ve dayanışma arayışları birlikte var olur. İnsanlar aynı anda aile, cemaat ve ulus ilişkileri içinde karşılıklılığa; yurttaş olarak devlete; tüketici ve üretici olarak piyasaya; borçlu ya da yatırımcı olarak finansal sisteme bağlanır. Kriz dönemlerinde koruma, aidiyet ve yön arayışı öne çıkar; sermayenin baskınlığına rağmen bu ilişkiler yeniden güç kazanır. Karatani’nin yaklaşımı bu nedenle tarihi hem evrimsel bir süreç olarak hem de belli anlarda mübadele tarzlarının toplumsal varlığın oluşumundaki değişen ağırlıkları ve birleşimleri üzerinden kavrar.

Karatani’nin teorisiyle bugüne bakarsak, içinde bulunduğumuz dünya yalnızca piyasa, yalnızca devlet, yalnızca teknoloji ya da yalnızca kimlik üzerinden açıklanamaz. Devlet geri dönmüştür ancak piyasa hâlâ merkezdedir; sermaye birikimi hızla devam etmekte ancak borç sürekli artmaktadır; güvenlik siyaseti ekonomik kararların merkezine yerleşmiştir ancak insanların korunma, aidiyet, adalet ve yön duygusuna ilişkin beklenti ve arayışları, ekonomi kanalıyla yanıtlanabilecek siyasal talepler olmanın çok ötesine geçmiştir. Braudel’in sözünü ettiği uzun süre olarak tarih, bütün ağırlığıyla su yüzüne çıkmıştır. İnsanlar sanki zamanın durduğu ya da uzun geçmişle uzun gelecek arasında hiçbir ayrım yapmadan, her anın her ana yakınlaştığı garip bir ahir zamanda yaşar olmuşlardır.

Karatani bu garip tabloyu tek bir nedene indirgemez. Bu yüzden hazır cevaplar da vermez, veremez. Bize, C tarzı hâlâ hâkim olmasına rağmen ulusların neden kadim zamanlardaki altın çağları hatırladığını; devletlerin bir zamanlar bir “baba” gibi kendilerini koruduğuna neden inandığını; bir zamanlar dize getirdikleri düşmanlarının nasıl olup da içlerine sızarak varlıklarını tehdit ettiğini neden düşündüğünü; inandıkları yüce değerlerin neden belli çıkarlar için araçsallaştırıldığını ve benzeri zor ama sonuçları tehlikeli soruları sordurur. Karatani işte bunların nedenlerini görmemizi sağlar. Bize, insanların ufkunu çizen tarihsel yapıyı ve bunun her bir toplumun yapısında ve hafızasında nasıl tecelli edeceğini düşündürür.

Sonuç olarak, başa dönersek, Harari bizi tarihin yüzeyde akan, kolay izlenen ve rahatlatıcı bir hikâyesiyle baş başa bırakır. Bu hikâye etkileyicidir; çünkü karmaşık insanlık tarihini anlaşılır bir çizgiye yerleştirir. Fakat bu rahatlama, bugün yaşadığımız sorunları anlamaya yetmez. Hatta çoğu zaman yanıltıcı sonuçlara varmamıza yol açar. Sermaye, ulus ve devletin nasıl hareket ettiğini görünmez kılar. Böylece açıklama gibi sunduğu şey, bir tür körlük üretmiş olur.

Karatani ise bizi belki rahatlatmaz ama sarsıcı biçimde uyarır. Tarihi olayların, anlatıların ve büyük kırılmaların arkasında sermayenin, devletin ve ulusun nasıl devreye girdiğini ve insanların bunlardan ne anladığını görmemiz için gözlerimizi açmaya zorlar.

Bugün kendimize sormamız gereken soru şudur: Tarihi ve bugünü, Harari’nin önerdiği gibi, insanların birlikte inandığı “hayalî düzenler” üzerinden mi okuyacağız, yoksa farklı “mübadele tarzları”nın sürekli yeni bileşimlerle birbirine bağlanarak tarihsel akışı ve günümüz dünyasını şekillendirdiğini mi düşüneceğiz? Aklınızda bulunsun: Bugünü anlamak istiyorsak rahatlatıcı hikâyelerden çok, yüzeyin altındaki ilişkileri gösterebilen bir teoriye ihtiyacımız var.

Son yıllarda Bilge Kağan’a, Orhun Yazıtları’na ve Göktürklere yönelik ilginin belirgin biçimde arttığını görüyoruz. Tarihçilerin ve araştırmacıların bu alanda ortaya koyduğu çalışmalar, dönemin daha geniş bir dikkatle okunmasına önemli katkılar sağladı. Ben de bir sosyolog olarak uzun süredir Göktürk dünyasını ve özellikle Bilge Kağan’ın bıraktığı düşünsel mirası anlamaya çalışıyorum. Bu süreçte rahmetli Sencer Divitçioğlu’nun eserleri benim için önemli bir ufuk sağladı.

Bu çalışma, klasik anlamda bir tarih kitabı olma iddiası taşımıyor. Daha çok, Bilge Kağan’ın kendi anlatısından ve Orhun Yazıtları’nda dile gelen tarihsel tecrübeden hareketle liderlik, devlet aklı, meşruiyet, memleket fikri, toplumsal hafıza ve yeniden kuruluş meseleleri üzerine düşünme çabası olarak şekilleniyor.

Bu yüzden Bilge Kağan’ı Türk tarihinin büyük bir hükümdar olarak anlatmakla yetinmiyorum. Onun yaşam hikayesini; devletin kuruluşu, zayıflaması, toplumsal çözülme, yeniden toparlanma ve bir toplumun kendisini tarihsel özne olarak var edebilmesi açısından okuyorum.

Bu okumanın merkezinde Ötüken kavramı yer alıyor. Ötüken, eski Türk dünyasında sadece önemli olayların yaşandığı kutsal bir mekânın adı değildir; toplumsal varlığın sürekliliğini temsil eden siyasi merkez yani memleket fikrinin mekânsal karşılığıdır. Türklerin hareketli bir hayat sürmeleri, yerleşik olmadıkları anlamına gelmez. Bilge Kağan’ın Ötüken’in budunun memleketi olduğu üzerinde ısrarla durması, eski Türklerde göçebelik ile yerleşiklik fikrinin birbirini dışlamadığını gösterir. Hareket etmek başka bir şeydir; bir mekânı budunsal, yani ulusal merkez, memleket olarak bellemek başka bir şeydir.

Bu kitapta, Bilge Kağan’ın liderliğinin bileşenlerini çözümleyerek bu ayrımın Türk tarihini anlamak bakımından son derece önemli olduğunu vurguluyorum. Eski Türkler geniş bir bozkır coğrafyasında yaşadılar; hareket ettiler, savaştılar, farklı güçlerle ilişkiler kurdular, büyük kültürel sentezler yaptılar ve yeni alanlara açıldılar. Fakat bu “göçebelik”, siyasal anlamda yersiz yurtsuz olma hâli üretmedi. Tam tersine, Türklerin özgün tarihsel varlığı, coğrafi hareket kabiliyetini kaybetmeden memleket fikrini sahiplenmelerinde belirginleşti.

Bozkır, bugünkü anlamda sınırları çizilmiş kapalı bir ülke değildi. Öte yandan, bu geniş alanda, merkez fikrinden yoksun bir Türk kavmi de ortaya çıkmadı. Ötüken, bu geniş hareket alanı içinde Türklerin kendilerini siyasal ve tarihsel olarak sabitledikleri merkezdi.

Türklerde hareketli hayat; çeviklik, coğrafi esneklik ve geniş alanlarla ilişki kurma becerisi sağladı. Memleket fikri ise bu hareketin dağılmaya dönüşmesini engelledi. Memleket, terk edilse bile unutulmayan; uzak kalınsa bile hafızadan silinmeyen; tehdit altında olduğunda uğruna birleşilen, savunulan ve yeniden imar edilen yer olarak benimsendi.

Bu bakış, Türklerin Anadolu’daki uzun tarihini de farklı bir açıdan düşünmemizi sağlar. Bugünkü Türkiye, özellikle de Anadolu, Türk tarihinin yeni Ötüken’idir. Buradaki “yeni Ötüken” ifadesini iki coğrafya arasında basit bir yer değiştirme ilişkisi kurmak için kullanmıyorum. Kastettiğim şey, merkez fikrinin tarihsel dönüşümüdür. Ötüken eski Türk dünyasında nasıl merkez, hafıza ve siyasal süreklilik fikrini taşıyorsa, Anadolu da 11. yüzyıldan itibaren Türklerin yeni tarihsel merkezi hâline gelmiştir.

Bu sürecin Cumhuriyet’le başlamadığını hepimiz biliyoruz. Türklerin Anadolu’daki varlığı, Malazgirt sonrasında yalnızca askerî fetihlerle açıklanamaz. 11. yüzyıldan itibaren Anadolu’da yeni bir yurt kurma süreci başlamıştır. Bu nedenle Türklerin Anadolu’ya gelişi, mekânla bağı olmayan birtakım göçebelerin Orta Asya’dan kopup köksüz biçimde başka bir coğrafyaya savrulmaları ve talihin bir cilvesiyle burada kök salmaları şeklinde anlaşılamaz, anlatılamaz

Türkler hiçbir zaman anayurtlarıyla bağlarını tümüyle kopararak göç eden topluluklar olmadılar. Eski yurt fikrini, merkez duygusunu ve siyasal hafızayı yanlarında taşıyarak yeni coğrafyalarda yeniden kurucu bir tarihsel özne olarak hareket ettiler. Anadolu’ya yerleşmeleri, tarih bilgisi ve sezgisinden yoksun kimi kişilerin iddia ettiği gibi gelip başkalarının toprağına “çökme” değildir. Türkler Anadolu’yu yeni yurtları bellemiş; burada kök salmış, devlet kurmuş, şehirleri dönüştürmüş, toprağı işlemiş, kurumlar oluşturmuş ve memleket fikrini yeniden inşa etmişlerdir.

Bu yüzden Anadolu, Türkler için yalnızca fethedilmiş bir toprak parçası değildir. Bin yıla yaklaşan bir süre içinde siyasal hafızanın üretildiği, devletlerin kurulduğu, toplumsal varlığın yeniden tanımlandığı yeni Ötüken olmuştur. Bugünkü Türkiye’nin tarihsel anlamı da burada yatar. Türkiye, basit anlamda modern Cumhuriyet’in kurumsal adı değildir; Anadolu’da uzun yüzyıllar boyunca biriken Türk siyasal varlığının, memleket fikrinin ve tarihsel sürekliliğin çağdaş biçimidir.

Bilge Kağan’ın dünyası, bu söylediklerimi sade fakat derin bir kavrayışla destekler. Onun liderlik uyarılarını incelemek, bugünü ve kendimizi anlamamıza ışık tutar. Bilge Kağan bize yüzyıllar ötesinden şöyle seslenir: Güç tek başına yeterli değildir. Savaş kazanmak önemlidir; fakat kazanılanı kalıcı bir düzene dönüştürmek daha zordur. Bağımsızlık değerlidir; ancak onu koruyacak akıl, kurum, hafıza ve memleket bilinci yoksa bu kazanım zamanla zayıflayabilir. Geçmişle övünmek hoş ve onur verici olabilir; fakat geçmişi eleştirmeden, felaketlerden ders çıkarmadan yaşayan bir toplum geleceğini kaybedebilir.

Bilge Kağan’ın bilgeliğinin özü sade ama gerçekleştirilmesi zor bir düşüncede toplanır: Gücü akılla birleştiren; dünyaya açılırken memlekete bağlılığını sürdüren; hafızasını yıkımlara rağmen yeniden kuruluş iradesiyle tazeleyen bir budun yoluna devam eder.

Bu yeni dönemde Türkiye; Karadeniz, Doğu Akdeniz, Orta Koridor ve Türk dünyasıyla kurduğu bağlantılar üzerinden Avrupa güvenliğinin inşasında rol oynayabilecek bağımsız bir jeopolitik aktör konumundadır. Ancak bunun gerçekleşmesi, iki tarafın ilişkilerini yeniden değerlendirmesine ve ortak bir perspektifte buluşmasına bağlıdır.

Bu yazı, söz konusu yönde atılabilecek adımlar için dikkate alınması gereken mevcut durumun genel çerçevesini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

AB içerisindeki Türkiye algısı homojen değildir. Fransa ve Almanya arasındaki yaklaşım farkı, Avrupa’nın Türkiye politikasındaki temel ayrışmayı göstermektedir. Fransa, Türkiye’nin Doğu Akdeniz, Afrika, Kafkasya ve Orta Koridor’daki artan etkisini kendi “lider Avrupa” vizyonu açısından stratejik rekabet başlığı altında okumaktadır. Paris’in Türkiye’ye yönelik mesafeli, hatta zaman zaman hasmane tutumu, değerler söyleminin ötesine geçmiş; nüfuz mücadelesi, savunma sanayii dengeleri ve Akdeniz merkezli güç çatışmasına evrilmiştir. Fransa tarihsel olarak emperyalist bir devlettir. Bu yaklaşım, geçmişte kalması gereken emperyal hayallerin sürdüğünü göstermektedir.

Almanya ise Türkiye’ye reelpolitik bir perspektiften yaklaşmaktadır. Berlin açısından Türkiye, Avrupa sanayisinin enerji, lojistik, göç yönetimi ve tedarik zinciri sürekliliği bakımından vazgeçilmez bir devlettir. Almanya’nın Türkiye politikasında ekonomik rasyonalite ve endüstriyel güvenlik öncelikleri belirleyici olmaktadır. Bu nedenle Berlin, siyasi gerilimlere rağmen Ankara ile ilişkilerin kopmasını hem kendi ulusal çıkarları hem de Avrupa açısından yüksek maliyetli görmektedir.

Avrupa Parlamentosu ise Türkiye tartışmalarında normatif bir sıkışmışlık içindedir. İnsan hakları, demokrasi ve hukuk devleti başlıkları üzerinden sürdürülen eleştiriler önemini korusa da savaşın yarattığı baskılar bu yaklaşımın stratejik etkisini geri plana itmiştir. Avrupa’nın fiziki güvenliği ve ekonomik sürekliliği tehdit altındayken, Türkiye’yi yalnızca normatif söylemler üzerinden dışlayan bir yaklaşım Avrupa güvenliğini zayıflatmaktadır.

Türkiye’nin dış politika oluşumunda güncel güvenlik kaygılarının ötesinde tarihsel bir hafıza her zaman belirleyici bir öneme sahiptir. 19. yüzyılın “Büyük Oyun” rekabeti, Osmanlı’nın parçalanma süreci ve Avrupa emperyalizminin bölgesel müdahaleleri, Türkiye’nin stratejik zihninde silinmeyecek biçimde güçlü bir yer tutmaktadır. Bu nedenle Ankara’nın egemenlik hassasiyeti, Batı merkezli müdahale pratiklerine karşı gelişmiş tarihsel duyarlılıkla birlikte değerlendirilmelidir. Türkiye, Avrupa güvenlik sistemine pasif biçimde eklemlenecek bir ülke değil; bağımsızlık tecrübesi, anti-emperyalist siyasal hafızası ve bölgesel kapasitesiyle yeni mimarinin şartlarını doğrudan etkileyebilecek özerk bir aktördür.

ABD’nin NATO taahhütlerinden kademeli biçimde uzaklaşması veya stratejik odağını Pasifik’e kaydırması senaryosunda Türkiye’nin önemi daha da artacaktır. Böyle bir tabloda Ankara, bağımsız Avrupa güvenliği açısından ikamesi güç bir konuma yükselecektir. Kazakistan’dan Balkanlar’a uzanan Orta Koridor, basit bir ticaret ya da enerji hattı değildir; Türkiye’nin askeri kapasitesi, lojistik altyapısı ve diplomatik ağıyla korunabilecek geniş ölçekli bir güvenlik kuşağıdır.

İran Savaşı ve Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması, Avrupa’nın enerji güvenliğindeki yapısal kırılganlığı açığa çıkarmıştır. Körfez enerji akışının kesintiye uğraması, AB için sanayi üretimini, toplumsal istikrarı ve mali sürdürülebilirliği doğrudan etkileyen kapsamlı bir kriz yaratmaktadır. Hürmüz trafiğinin savaş öncesi seviyelerin yüzde 5-10 bandına gerilemesi, Basra Körfezi’nde büyük miktarda ham petrol ve LNG’nin mahsur kalması ve kritik altyapıların zarar görmesi, eski enerji düzeninin güvenilirliğini ciddi biçimde zayıflatmıştır.

Bu tablo, Hazar ve Orta Asya kaynaklarının Avrupa açısından stratejik değerini artırmaktadır. Orta Asya ve Azerbaycan enerji kaynakları, Körfez merkezli enerji düzeninin risk üretmeye başladığı bir dönemde yeni ana bağlantı kuşağı hâline gelmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı ise bölgesel istikrar, kurumsal koordinasyon ve enerji güvenliği bakımından öne çıkmaktadır.

Türkiye bu denklemde küresel bir geçit ülke konumundadır. TANAP, TAP ve Bakü-Tiflis-Ceyhan hattı, Hazar kaynaklarının Avrupa pazarlarına ulaştırılmasında güvenli ve işlevsel güzergâhlar sunmaktadır. Hazar’daki “Dostluk Alanı” gibi stratejik kaynakların dünya pazarlarına taşınmasında Türkiye’nin altyapı kapasitesi ve diplomatik ağı belirleyici niteliktedir. Türkiye’yi dışlayan bir enerji ve güvenlik mimarisi, mevcut kriz koşullarında stratejik açıdan sürdürülebilir değildir.

Savaşın Türkiye ekonomisi üzerindeki etkileri, kısa vadeli makroekonomik baskılar ile uzun vadeli stratejik kazanımlar arasındaki gerilim üzerinden şekillenmektedir. Enerji fiyatlarındaki artış Türkiye’nin ithalat faturasını yükseltmekte, enflasyon ve cari denge üzerinde ek baskı oluşturmaktadır. Buna karşın Türkiye’nin enerji geçiş hatları üzerindeki konumu, bu maliyetleri kısmen dengeleyebilecek stratejik imkânlar sunmaktadır. Enerji aktarımı, lojistik gelirleri, savunma sanayii ihracatı ve Orta Koridor üzerinden gelişecek ticaret hacmi, Türkiye’nin kriz ortamında elde edebileceği avantajlar arasında yer almaktadır.

On dokuzuncu yüzyılda Türkiye Avrupa’nın “Hasta Adamı”ydı. Bugün ise Avrupa, Türkiye açısından “Hasta Adam” konumundadır. “Avrupalı dostlarımızın” bunu unutmaması ve aradan geçen bir asrın ardından on dokuzuncu yüzyıl zihniyetini geride bırakması takdire şayan olacaktır.

Uluslararası Para Fonu’nun (International Monetary Fund - IMF) Nisan 2026 Küresel Finansal İstikrar Raporu’nda öne çıkan stratejik çerçeve, riskin artık yalnızca borcun nominal büyüklüğüyle açıklanamayacağını gösteriyor. Bugün sistemik tehdit alanı; borç, savaş ve piyasa kaldıraçlarının birlikte ürettiği yeni bir dinamik içinde oluşuyor. 2026 baharının temel makroekonomik açmazı, borcun mutlak seviyesi değil; bu borcun hangi jeopolitik iklimde, hangi faiz maliyetiyle ve hangi piyasa yapısı içinde çevrileceği sorunudur.

Bu tablo, yüksek kamu ve özel sektör borcunun, borç çevirme riskinin ve kaldıraçlı banka dışı finansal kurumların aynı anda baskı altına girdiği bir senaryoyu gündeme taşıyor. Çekirdek devlet tahvili piyasalarında likiditenin bozulması, küresel finansman koşullarını hızla sıkılaştırarak psikolojik bulaşma etkisine zemin hazırlıyor.

Bu niteliksel değişimin boyutlarını anlayabilmek için, 2007 küresel finans krizi öncesi veriler ile güncel borç dinamikleri arasındaki büyük farkı incelemek gerekiyor.

Niceliksel Patlama: 2007’den 2026’ya Borç Stokunun Evrimi

2007’den bu yana küresel borç stoku, dünya ekonomisinin büyüme hızını belirgin biçimde geride bırakarak sistemik bir yüke dönüşmüştür. Bu artış, sürdürülebilir bir ekonomik genişlemeden çok, finansal istikrar üzerinde kalıcı bir baskı unsuruna işaret etmektedir.

Farklı metodolojik yaklaşımlar kullanıldığında dahi tablonun ciddiyeti değişmemektedir. Uluslararası Finans Enstitüsü (Institute of International Finance - IIF) verileri, küresel borç/GSYH oranının yüzde 315 bandına ulaştığını gösterirken; IMF’nin daha dar tanımlı analizleri bu oranı yüzde 235 düzeyinde vermektedir. Ancak her iki veri seti de 2007 ile karşılaştırıldığında radikal bir kopuşa işaret etmektedir.

Toplam borç stokundaki bu üç kata yakın artışın stratejik sonucu, küresel sistemin faiz hassasiyetinin de ciddi biçimde yükselmiş olmasıdır. 2026 yılında gerçekleşecek 100 baz puanlık bir faiz artışı, 2007 yılındaki aynı artışa kıyasla çok daha ağır bir maliyet yaratmaktadır. Finansal sektör borcunun 80 trilyon doları aşması, merkez bankalarının manevra alanını daraltmakta ve finansal istikrarı koruma kapasitesini sınırlamaktadır.

Borç miktarındaki bu sayısal büyüme, kamu maliyesinde savaş ekonomisi ve kaynak milliyetçiliği eksenli yeni bir dönemin de kapılarını aralamaktadır.

Kamu Borcu ve Savaş Ekonomisi: Mali Disiplinin Sonu

Savunma harcamaları, teknoloji yarışı ve kaynak milliyetçiliği ekseninde kamu borcu kalıcı bir yükseliş eğilimine girmiştir. Geleneksel mali disiplin paradigması, jeopolitik zorunlulukların baskısı altında yapısal bir aşınmaya uğramaktadır.

G7 ülkelerinde borç servis maliyetlerinin artan faiz oranlarıyla birlikte bütçeleri zorladığı görülmektedir. Devletlerin borç azaltmak yerine tedarik zinciri güvenliğine, savunma kapasitesine ve stratejik sanayi yatırımlarına öncelik vermesi, bütçe alanını daraltmaktadır. Bu sıkışma, hükümetleri daha kısa vadeli borçlanma araçlarına yönlendirerek yeniden finansman riskini artırmaktadır.

Mali disiplinden bu stratejik uzaklaşma, uzun vadeli faiz yükünü kalıcı hale getirmekte ve kamu maliyesini daha kırılgan bir yapıya sokmaktadır. Kamu harcamalarının verimlilikten çok güvenlik öncelikleriyle şekillenmesi, borcun sürdürülebilirliğini ekonomik büyümeden ziyade jeopolitik başarının belirsiz sonuçlarına bağlamaktadır.

Kamu maliyesindeki bu daralma, riskin kamu denetiminden daha uzak alanlara; özellikle gölge bankacılık ve özel kredi piyasalarına kaymasına zemin hazırlamaktadır.

Gölge Bankacılık ve Özel Kredi: Yeni Sistemik Risk Alanı

2008 sonrasında getirilen sıkı düzenlemeler, geleneksel bankacılık sistemini görece güçlendirmiş olsa da finansal risklerin önemli bir bölümü banka dışı finansal kurumlara ve özel kredi piyasalarına taşınmıştır. Bu nedenle bugünkü kırılganlığı yalnızca bankaların bilançolarına bakarak anlamak mümkün değildir. Risk finansal sistemde bankaların dışına taşarak dağılmış, daha az görünür ve daha sınırlı denetlenen alanlarda birikmeye başlamıştır. Bunların başında, son günlerde adı sıkça geçen özel krediler piyasası gelmektedir.

Özel kredi piyasası, geleneksel bankacılık sistemi dışında faaliyet gösteren yatırım fonları, varlık yönetim şirketleri veya doğrudan kredi veren finansal kuruluşların şirketlere borç sağladığı bir finansman alanıdır. Bu piyasa, orta ölçekli, kaldıraçlı veya daha yüksek riskli şirketler açısından özel kredi, daha esnek koşullarla finansmana erişim imkânı sunarken; yatırımcılar açısından daha yüksek getiri vaat eden alternatif bir alan haline gelmiştir.

Ancak bu piyasanın cazibesi, aynı zamanda kırılganlığının da kaynağıdır. Özel kredi işlemleri genellikle halka açık piyasalarda işlem görmez. Bu nedenle fiyatlamaları, risk yoğunlaşmaları ve geri ödeme performansları bankacılık sistemi ya da tahvil piyasaları kadar şeffaf biçimde izlenemez. Ekonomik koşullar kötüleştiğinde, risklerin hangi fonlarda, hangi şirketlerde ve hangi sözleşme yapılarında biriktiğine ilişkin belirsizlik artar. Bu da finansal sistem içinde görünmeyen fakat potansiyel olarak kırılgan bir alan yaratır.

Bu piyasada en yaygın işlem yöntemi, fonların şirketlere doğrudan kredi vermesidir. Kredi veren taraf, genellikle kendini korumak için şirketin bazı varlıklarını teminat olarak ister. Başka bir ifadeyle şirket borcunu ödeyemezse, kredi veren taraf bu teminatlar üzerinden zararını azaltmaya çalışır. Bazı kredilerde ise farklı risk düzeylerine sahip borç türleri tek bir paket içinde birleştirilir. Bu yapı, şirket için daha pratik bir finansman imkânı sağlar; ancak sözleşmenin içeriğini daha karmaşık hâle getirir.

Daha riskli finansman türlerinde kredi veren taraf daha yüksek faiz talep eder. Bunun nedeni borç alan şirketin ödeme gücünün zayıf olması ya da şirketin büyüme, satın alma veya yeniden yapılandırma gibi belirsiz bir süreçten geçiyor olması olabilir. Bazen kredi verenler yalnızca faiz almakla yetinmez; ileride şirketten hisse alma hakkı gibi ek avantajlar da talep edebilir. Böylece üstlendikleri riskin karşılığında daha yüksek kazanç elde etmeye çalışırlar.

Bu kredilerde sözleşme şartları çok önemlidir. Borç alan şirketten belirli mali göstergeleri koruması istenebilir. Örneğin şirketin borcunun kârına oranı belirli bir seviyenin üzerine çıkmamalı ya da nakit akışı belirli bir düzeyin altına düşmemelidir. Bu şartlar bozulursa kredi veren taraf daha erken müdahale edebilir, yeni koşullar talep edebilir veya kredinin yeniden yapılandırılmasını isteyebilir.

Özel kredilerin önemli bir bölümü değişken faizlidir. Yani şirketin ödeyeceği faiz, piyasadaki faiz oranlarına göre zaman içinde artabilir veya azalabilir. Faizler yükseldiğinde, borç alan şirketin ödeme yükü de artar. Bu nedenle yüksek faiz ortamı uzun süre devam ederse, özel kredi kullanan şirketlerin nakit akışı zorlanabilir.

Fed yöneticisi Michael Barr’ın psikolojik bulaşma uyarısı ile İngiltere Merkez Bankası (Bank of England) yöneticisi Sarah Breeden’in, bankaların güçlü olduğu ancak risklerin banka sistemi dışında yeniden ortaya çıktığı yönündeki değerlendirmesi; mevcut kırılganlığın, başta özel kredi piyasaları olmak üzere, adresini açık biçimde göstermektedir.

Bu çerçevede krizlerin tek bir zayıf halkadan değil; özel kredi, sigorta fonları, kaldıraçlı pozisyonlar, değerleme belirsizlikleri ve likidite daralması gibi birden fazla kırılganlığın aynı anda kristalleşmesinden doğması daha olasıdır.

Jeopolitik Şoklar ve Küresel Dengesizliklerin Geri Dönüşü

Orta Doğu’daki savaşın uzaması ve enerji arzındaki kesintiler, 2026 finansal sistemi üzerinde büyütücü bir etki yaratmaktadır. Enerji şokları artık yalnızca bir emtia fiyatı sorunu değildir; finansal sistemin likiditesini, enflasyon beklentilerini ve tahvil piyasalarını doğrudan etkileyen bir unsur haline gelmiştir.

IMF, sınırlı savaş senaryosunda bile 2026 büyüme tahminini yüzde 3,1’e çekerken; Wall Street Journal ve Fortune dergisi analizleri, şokun uzaması halinde büyümenin yüzde 2 bandına kadar gerileyebileceği uyarısında bulunmaktadır. Finansal İstikrar Kurulu (Financial Stability Board - FSB) ve Bloomberg ise devlet tahvili piyasalarındaki yüksek ihraç hacmi ile fonlarda yoğunlaşan kaldıraçların, düzensiz satışlar yoluyla piyasa likiditesini bozabileceğine dikkat çekmektedir. Brookings ve The Economist çizgisindeki analizlere göre küresel dengesizlikler geri dönmüştür; ancak bugünkü tabloyu geçmişten ayıran temel fark, ABD’nin hem dış borçlu pozisyonunun hem de federal borç seviyesinin tarihsel zirvelerde bulunmasıdır.

Enerji akışındaki kesintiler, enflasyon beklentilerini yukarı çekerek tahvil faizlerini tetiklemektedir. Bu durum özellikle gelişmekte olan ülkelerden sermaye çıkışını hızlandırmakta, kur baskısını artırmakta ve dış finansman maliyetlerini yükseltmektedir. Parçalanan ticaret sistemi ve büyüyen cari dengesizlikler, küresel finansal istikrarı daha kırılgan hale getirmektedir.

Tüm bu faktörler bir araya geldiğinde, 2026 yılı finansal dünyası için yeni bir savunma ve strateji yol haritası zorunlu hale gelmektedir.

Stratejik Öngörüler

2026 yılındaki yeni kırılganlık mimarisi, riskin artık tek bir merkezden değil, birbirini besleyen yapısal zayıflıkların eş zamanlı hareketinden doğduğunu göstermektedir. Bu çerçevede küresel finansal sistemin önündeki beş temel risk faktörü şunlardır:

1. Sürdürülemez devlet borçları: Faiz yükü ve yeniden finansman riskinin bütçeleri zorlaması ve mali manevra alanını daraltması.

2. Özel kredi ve banka dışı finansal kurum riskleri: Şeffaflık ve likidite eksikliği nedeniyle banka dışı finansal alanlarda biriken sistemik kırılganlıklar.

3. Jeopolitik ve enerji şokları: Savaşların enflasyonu ve tahvil faizlerini yukarı iterek finansal koşulları kontrolsüz biçimde sıkılaştırması.

4. Gelişmekte olan piyasa baskısı: Sermaye çıkışları, kur baskısı ve dış borç yükünün yarattığı finansal stres.

5. Yapısal küresel dengesizlikler: Parçalanan ticaret sistemi ve ABD-Çin eksenindeki cari dengesizliklerin finansal istikrarı aşındırması.

İran Savaşı’yla birlikte dünya siyasetinde yeni bir döneme girildiği açık biçimde görülmektedir. 1990’ların başında büyük bir özgüvenle ilan edilen “Yeni Dünya Düzeni” sona ermiş; ancak onun yerine istikrarlı, bütünlüklü ve herkes tarafından kabul edilmiş yeni bir dünya düzeni kurulamamıştır. Bugünün dünyası, giderek derinleşen bir düzensizlikle tanımlanmaktadır. Bu düzensizliği anlamak için yalnızca güncel gelişmelere bakmak yeterli değildir. Bugünü kavramanın yolu, 20. yüzyılın başından günümüze uzanan büyük tarihsel dönüşümlerin hikâyesini yeniden okumaktan geçer.

Dünya siyasetinde gelecek belirsizleştiğinde, geçmiş yalnızca geride kalmış olayların toplamı olmaktan çıkar; bugünün çatışmalarını anlamanın anahtarı hâline gelir. İran Savaşı da bu nedenle yalnızca bölgesel bir kriz olarak değil, uzun süredir çözülmekte olan küresel düzenin yeni bir kırılma noktası olarak ele alınmalıdır. Bu savaşın anlamını kavrayabilmek için 19. yüzyıl liberal dünya düzeninden İngiliz hegemonyasının çözülüşüne, Sovyetler Birliği’nin doğuşundan ABD merkezli savaş sonrası düzene, neoliberal küreselleşmeden 2008 krizine ve Çin’in yükselişine kadar uzanan tarihsel çizgiye bakmak gerekir.

19. Yüzyıl Liberal Dünya Düzeni ve İngiliz Hegemonyası

19. yüzyılda şekillenen liberal dünya düzeni, çoğu zaman kesintisiz ve homojen bir serbest ticaret sistemi olarak ele alınsa da, gerçekte İngiliz hegemonyasının farklı tarihsel evrelerinden oluşan dinamik bir yapı olarak anlaşılmalıdır. 1810’lardan itibaren İngiltere’nin Sanayi Devrimi’nden kaynaklanan üretim üstünlüğü, deniz ticareti üzerindeki hâkimiyeti, finansal kapasitesi ve dünya piyasalarına erişim gücü, bu düzenin maddi temelini oluşturdu. Bu dönemde liberalizm yalnızca bir siyasi ideoloji değil, İngiliz sanayi sermayesinin dünya ölçeğinde genişlemesini mümkün kılan hegemonik bir düzenleme biçimiydi. İngiltere açısından serbest ticaret, evrensel bir ilke olarak sunulsa da, tarihsel olarak belirli bir güç konumuna dayanıyordu. İngiliz sanayisi rakiplerine göre daha gelişmiş olduğu için, gümrük duvarlarının kaldırılması ve piyasaların açılması İngiltere’nin çıkarına geliyordu. Bu nedenle 19. yüzyılın erken dönem liberal düzeni, biçimsel olarak serbest ticaret ilkelerine dayanırken, özünde İngiliz üretim, ticaret ve finans üstünlüğünün kurumsallaşmış ifadesiydi.

Ancak bu düzen 19. yüzyıl boyunca aynı biçimde devam etmedi. 1870’lere gelindiğinde Almanya, ABD ve Japonya gibi yeni güçlerin yükselişi İngiliz üstünlüğünü aşındırmaya başladı. Bu ülkeler, İngiltere’nin daha önce ulaştığı sanayi kapasitesine erişebilmek için korumacı, merkantilist ve devlet destekli sanayileşme politikalarına yöneldiler. Böylece dünya ekonomisi, serbest ticaretin genişlediği bir alan olmaktan çok, yükselen güçlerin kendi sermaye birikimlerini güvence altına almak için rekabet ettiği bir alana dönüştü.

Bu noktada İngiltere’nin konumu da değişti. İngiltere liberal söyleme bağlı kalmayı sürdürse de, pratikte giderek emperyalist ve merkantilist araçlara başvurdu. Sömürge alanlarının genişletilmesi, stratejik ticaret yollarının denetimi, hammadde kaynaklarının güvence altına alınması ve finansal nüfuz bölgelerinin oluşturulması İngiliz politikasının temel unsurları hâline geldi. Dolayısıyla 1870’lerden sonra İngiltere’nin kurmuş olduğu düzen, ders kitaplarında anlatılan liberal bir serbest ticaret düzeni olmaktan çok emperyalist bir dünya ekonomisiydi.

Aynı dönemde dünya ekonomisinde yeni bir sanayi paradigması ortaya çıktı. Çelik, kimya, elektrik, makine, demiryolu, gemicilik ve daha sonra petrol gibi sektörler sermaye birikiminin yeni motorları hâline geldi. Bu sektörler, önceki sanayi dallarına kıyasla daha yüksek sabit sermaye yatırımları, büyük ölçekli üretim yapıları, yoğun teknoloji kullanımı ve güçlü devlet desteği gerektiriyordu. Bu nedenle, yeni sanayi paradigması; devletin daha etkin rol üstlenmesini, finans sermayesinin büyümesini, askerî kapasitenin artırılmasını ve emperyalist yayılma politikalarını aynı anda içeren bir dinamik ortaya çıkardı.

Bu dönüşüm, dünya piyasasının niteliğini de değiştirdi. Bu aşamada rekabet yalnızca ucuz mal üretmek ya da ticaret hacmini artırmak üzerinden değil; stratejik hammaddelere erişim, yatırım alanlarını denetleme, sanayi kapasitesini koruma, finansal ağları kontrol etme ve askerî üstünlük kurma üzerinden yürüyordu. Böylece dünya ekonomisi, liberal bir piyasa olmaktan çok, emperyalist güçlerin paylaşım savaşına sahne olan bir iktidar ilişkileri alanına dönüştü.

Bu bağlamda Birinci Dünya Savaşı’na giden süreç, liberal dünya düzeninin doğal bir krizi olarak değil, 1870’lerden itibaren belirginleşen emperyalist rekabetin yoğunlaşması olarak okunmalıdır. Serbest ticaret bu dönemde fiilen çözülmüş; yerine korumacılık, sömürgecilik, finansal nüfuz alanları ve devlet destekli sanayi rekabeti geçmiştir. Bu nedenle 1910-1940 arasında çöken şey, İngiliz liberal dünya düzeni değildir. Çöken şey, İngiltere’nin kurmuş olduğu fakat çoktan liberal niteliğini yitirmiş olan açık emperyalist bir küresel düzendir.

Sovyetler Birliği’nin Doğuşu ve İki Savaş Arası Kriz

Bu tarihsel kırılmanın en önemli sonuçlarından biri 1917 Rus Devrimi ve Sovyetler Birliği’nin ortaya çıkışıdır. Sovyetler Birliği yalnızca yeni bir devlet olarak değil, kapitalist dünya ekonomisine karşı alternatif bir kalkınma ve modernleşme modeli olarak sahneye çıktı. Planlı ekonomi, devlet mülkiyeti, hızlı sanayileşme, tarımsal dönüşüm ve dış piyasalara bağımlılığı sınırlama hedefi, Sovyet modelini liberal-kapitalist dünya düzeninden ayırdı.

Sovyetler Birliği’nin ortaya çıkışı, İngiliz merkezli emperyalist düzenin krizinin yalnızca büyük güçler arasındaki rekabeti derinleştirmediğini; aynı zamanda kapitalizmin karşısına sistemik bir alternatif çıkardığını da gösterdi. İki savaş arası dönem bu açıdan çok katmanlı bir kriz dönemiydi. Bir yanda İngiliz hegemonyası çözülüyor, diğer yanda Almanya, Japonya ve ABD gibi güçler dünya piyasasında yeni konumlar elde etmeye çalışıyordu. Aynı süreçte Sovyetler Birliği, kapitalist dünya sisteminin dışında alternatif bir sanayileşme ve kalkınma yolu kuruyordu.

İkinci Dünya Savaşı Sonrası ABD Merkezli Düzen

İkinci Dünya Savaşı sonrasında temel soru, uluslararası düzenin yeniden liberal bir ideoloji temelinde kurulup kurulamayacağıydı. Bu kez bu görevi İngiltere değil, yeni hegemonik güç konumuna yükselen ABD üstlendi. ABD’nin üretim kapasitesi, finansal üstünlüğü, askerî gücü ve dolar merkezli para sistemi, savaş sonrası liberal dünya düzeninin temel dayanaklarını oluşturdu.

Ancak savaş sonrası düzen, siyaset felsefesinde anlatılan türden ideal bir liberal dünya düzeni değildir. Fiilî düzen Soğuk Savaş koşullarında kuruldu. Sovyetler Birliği’nin varlığı, ABD öncülüğündeki kapitalist blokun sınırlarını ve biçimini doğrudan etkiledi. ABD liberal dünya düzenini kurarken yalnızca serbest ticareti ve kapitalist piyasaları genişletmeyi değil, aynı zamanda Sovyet etkisini sınırlamayı da hedefledi. Bu nedenle savaş sonrası liberal düzen, özünde jeopolitik bir güvenlik düzeniydi.

Bu durum özellikle çevre ve yarı-çevre ülkeler açısından önemlidir. Asya, Afrika ve Latin Amerika’da sömürgeciliğin son bulmasıyla ortaya çıkan yeni devletler, kalkınma sorununu yalnızca piyasa mekanizmalarıyla çözmeye çalışmadı. Birçok ülke ithal ikameci sanayileşme, devletçilik, planlama, kamu yatırımları ve korumacı politikalarla sanayileşmeye yöneldi. Bu eğilimde Sovyet modelinin varlığı, ulusal kurtuluş hareketleri ve Soğuk Savaş rekabeti belirleyici oldu. Böylece savaş sonrası dönem, kalkınmacı devletin ve planlamacı politikaların da yükseldiği bir dönemdi.

Bu özgün koşuların doğrudan bir sonucu olarak, 1945 sonrası ABD öncülüğündeki düzen, liberal ilkeler ile devlet müdahalesi arasında kurulan özel bir tarihsel uzlaşmaya dayanıyordu. Batı Avrupa’da refah devleti, tam istihdam politikaları, sosyal güvenlik mekanizmaları ve Keynesyen iktisat politikaları bu uzlaşmanın parçalarıydı. ABD, Sovyet alternatifinin varlığı karşısında kapitalizmi daha istikrarlı, daha kapsayıcı ve toplumsal olarak daha kabul edilebilir bir biçimde örgütlemek zorundaydı. Başka bir deyişle, savaş sonrası liberal düzen 19. yüzyıl liberalizminden farklı olarak sosyal devlet, kalkınmacılık ve düzenlenmiş liberal kapitalizm unsurlarını içeriyordu.

1970’ler Krizi ve Neoliberal Dönüşüm

Savaş sonrası düzen 1970’lerde ciddi krizlerle karşılaştı. Kâr oranları üzerindeki baskı, petrol krizleri, altın-dolar değişim sisteminin çökmesi, sanayi rekabetinin artması ve ABD’nin üretim üstünlüğünün aşınması bu düzenin çatlamasına yol açtı. Aynı dönemde Sovyetler Birliği de kendi iç ekonomik sorunlarıyla karşı karşıya kaldı. Planlı ekonominin büyüme kapasitesi zayıflıyor, teknolojik yenilenme sorunları belirginleşiyor ve sosyalist blok küresel rekabette zorlanıyordu.

1970’ler bu nedenle hem ABD merkezli liberal-kapitalist düzenin hem de Sovyet merkezli planlı sosyalist düzenin kriz belirtileri gösterdiği bir dönemdi. Ancak bu iki krize verilen yanıtlar farklı oldu. ABD ve Batı kapitalizmi, krize neoliberal yeniden yapılanma ile karşılık verdi. Sermaye hareketlerinin serbestleştirilmesi, finansal piyasaların güçlendirilmesi, sendikal gücün kırılması, özelleştirme, kamu harcamalarının sınırlandırılması ve küresel üretim zincirlerinin yeniden örgütlenmesi bu yanıtın temel unsurlarıydı.

1980’lerden itibaren neoliberalizm, ABD öncülüğünde küresel ölçekte kurumsallaştı. Neoliberalizm devletin ekonomiden çekilmesi ya da piyasaların serbestleşmesi anlamına gelmiyordu. Daha derin anlamda, ABD merkezli sermayenin küresel ölçekte yeniden yapılandırılmasıydı. Finansal serbestleşme, sermaye hareketlerinin önündeki engellerin kaldırılması, özelleştirme, ticaretin serbestleştirilmesi ve üretimin küresel değer zincirleri içinde yeniden örgütlenmesi bu dönemin temel özellikleri oldu.

Bu süreç, 1870 sonrası İngiltere’de görülen dönüşümle belirgin benzerlikler sergiler. İngiltere’de olduğu gibi ABD’de de sanayinin göreli ağırlığı azalırken finans ve ticaret, sermaye birikiminin merkezine yerleşti. Amerikan ekonomisi giderek daha fazla finans, dolar sistemi, teknoloji, fikrî mülkiyet, küresel şirket ağları ve uluslararası yatırım akımları üzerinden örgütlendi. Sanayi üretiminin önemli bir bölümü ise Çin’e ve Asya’nın diğer üretim merkezlerine kaydı.

Sovyetler Birliği’nin 1991’de dağılması, neoliberal küreselleşmenin önündeki en önemli sistemik alternatifin ortadan kalkması anlamına geldi. Bu gelişme, ABD öncülüğündeki düzenin kendisini evrensel ve alternatifsiz bir liberal düzen olarak sunmasını kolaylaştırdı. 1990’larda küreselleşme söylemi, liberal demokrasinin, serbest piyasanın ve sermaye hareketlerinin dünya çapında yayılmasını tarihsel bir zorunluluk gibi gösterdi. Ancak bu dönem de tarafsız bir liberal evrenselleşme değil, İngiltere vakasında olduğu gibi, ABD merkezli emperyalist bir küreselleşme biçimiydi.

2008 Krizi ve Neoliberal Düzenin Sınırları

2008 küresel finans krizi, ABD öncülüğündeki neoliberal yani son emperyalist dünya düzeninin tarihsel sınırlarını görünür hâle getiren temel kırılma noktalarından biridir. Bu kriz yalnızca finansal piyasalardaki regülasyon boşluklarından doğmuş bir çöküş değil, 1980’lerden itibaren kurulan sermaye birikim rejiminin yapısal kriziydi. Finansallaşma, borçlanma, varlık fiyatları üzerinden büyüme, üretimin küresel ölçekte parçalanması ve sermaye hareketlerinin serbestleşmesi üzerine kurulan model, 2008’de kendi iç çelişkileriyle karşı karşıya geldi.

2008 krizi bir yandan bu çelişkileri görünür kılarken, diğer yandan dünya ekonomisinin ağırlık merkezindeki değişimi de hızlandırdı. ABD ve Batı ekonomileri finansal çöküşün etkilerini yönetmeye çalışırken, Çin üretim kapasitesi, devlet destekli sanayileşme stratejisi ve küresel ticaret ağlarındaki ağırlığıyla daha belirgin bir güç hâline geliyordu. Böylece neoliberal küreselleşmenin ABD merkezli yapısı, kendi içinden yeni bir jeoekonomik rekabet dinamiği üretmiş oldu.

Bu nedenle 2008 sonrası dönem yalnızca neoliberalizmin krizi olarak değil, ABD hegemonyasının sınırlarının açığa çıktığı tarihsel bir eşik olarak değerlendirilmelidir. Kriz, küresel kapitalizmin merkezinde finansallaşmaya dayalı büyüme modelinin sürdürülemezliğini gösterirken, aynı zamanda dünya ekonomisinin ağırlık merkezinin değişmeye başladığını da ortaya koydu.

Çin’in Yükselişi ve Küreselleşmenin Tersine Dönüşü

2008 sonrasında dünya ekonomisinde belirginleşen en önemli gelişmelerden biri Çin’in yükselişinin görülmedik ölçüde hızlanmasıdır. Çin, neoliberal küreselleşmenin sunduğu üretim ağlarına zaten bir önceki dönemde eklemlenmişti. 2008 sonrasında güçlü devlet kapasitesi, uzun vadeli sanayi politikaları ve teknolojiye dayalı kalkınma stratejisiyle bu ağların pasif bir parçası olmaktan çıktı. Küresel üretimin önemli bir bölümünü üstlenen Çin, yüksek teknoloji, altyapı, finansman ve ticaret ağları üzerinden küresel güç iddiası taşıyan bir aktör hâline geldi.

Bu gelişme ABD açısından yapısal bir çelişki yarattı. Neoliberal küreselleşme, Amerikan şirketlerinin maliyetleri düşürmesini ve kâr oranlarını yükseltmesini sağlarken, aynı zamanda Çin’in üretim kapasitesini büyütmüştü. ABD, küreselleşme aracılığıyla kendi hegemonyasını yeniden üretmeye çalışırken, bu sürecin içinden kendisine rakip olabilecek yeni bir güç doğurmuş oldu. Bu nedenle Çin’in yükselişi yalnızca ekonomik bir başarı hikâyesi değil, son emperyalist dünya düzeninin kendi iç çelişkilerinden doğan tarihsel bir sonuçtur.

2010’lardan itibaren ABD’nin Çin’e yönelik tutumu giderek değişti. Daha önce küresel ekonomiye entegrasyonu desteklenen Çin, bu aşamadan sonra stratejik rakip olarak görülmeye başlandı. Ticaret savaşları, teknoloji ambargoları, tedarik zincirlerinin yeniden düzenlenmesi ve askerî-stratejik çevreleme politikaları bu dönüşümün temel araçları haline geldi. Böylece neoliberal küreselleşmenin serbest ticaret söylemi yerini giderek güvenlik, korumacılık ve jeoekonomik rekabet diline bıraktı.

Bu süreç, küreselleşmenin bütünüyle sona erdiği anlamına gelmez. Ancak 1990’larda vaat edilen sınırsız ve uyumlu küreselleşme fikrinin çöktüğü açıktır. Bugün dünya ekonomisi bloklara ayrılarak parçalanmış, yıkıcı rekabet ortamına sürüklenmiş ve güvenlik hedefini önceleyen politikaların şekillendirdiği bir sisteme dönüşmüştür. Küresel piyasa jeopolitik risklere ve stratejik bağımlılıklara göre yeniden yapılandırılmaktadır.

Yeni Korumacılık, Sanayi Politikaları ve Devletin Geri Dönüşü

2008 sonrası dönemin en dikkat çekici özelliklerinden biri, devletin ekonomide yeniden merkezî bir aktör hâline gelmesidir. 1980’lerden itibaren neoliberal söylem, devletin ekonomiden çekilmesini ve piyasaların kendi işleyişine bırakılmasını savunuyordu. Oysa krizler, salgınlar, savaşlar ve tedarik zinciri kırılmaları, devlet müdahalesinin vazgeçilmez olduğunu yeniden gösterdi.

Son yıllarda, ABD ve Avrupa Birliği başta olmak üzere birçok merkez ülke, stratejik sektörlerde sanayi politikalarına geri döndü. Yarı iletkenler, enerji teknolojileri, savunma sanayisi, yapay zekâ, ilaç, kritik mineraller ve yeşil dönüşüm gibi alanlar artık yalnızca piyasa rekabetine bırakılmıyor. Devlet teşvikleri, korumacı önlemler, yerli üretim programları ve güvenlik temelli ticaret politikaları giderek yaygınlaştı.

Bu dönüşüm, liberal dünya düzeninin temel dayanakları sayılan serbest piyasa ve serbest ticaret ilkelerinin, hegemonik güçler tarafından ancak kendi çıkarlarıyla uyumlu oldukları sürece savunulduğunu açık biçimde ortaya koymaktadır. Güç dengeleri değiştiğinde ise aynı aktörler korumacılığa, sanayi politikalarına ve stratejik devlet müdahalesine yönelmektedir. Böylece liberal söylem ile hegemonik çıkarlar arasındaki tarihsel gerilimin bugün de bütün canlılığıyla sürdüğü görülmektedir.Yeni korumacılık yalnızca ekonomik bir tercih değildir; aynı zamanda jeopolitik bir stratejidir. Devletler, kritik teknolojilerde dışa bağımlılığı azaltmaya, enerji güvenliğini sağlamaya, savunma kapasitesini artırmaya ve tedarik zincirlerini güvence altına almaya çalışmaktadır. Böylece ekonomi ile güvenlik arasındaki sınırlar giderek belirsizleşmektedir.

Bir kez daha vurgulamak gerekir ki bütün bu gelişmeler, 19. yüzyılın sonundaki büyük dönüşümü hatırlatmaktadır. O dönemde de yeni sanayi güçlerinin yükselişi serbest ticaret düzenini aşındırmış; dünya ekonomisini korumacı, merkantilist ve emperyalist rekabetin belirlediği bir alana dönüştürmüştü. Bugün de benzer biçimde, ABD merkezli neoliberal küreselleşmenin gerçek niteliği açığa çıkmıştır. ABD’nin “tek kutuplu liberal dünya düzeni” adı altında dayattığı emperyalist düzen, sürdürülebilirliğinin sınırlarına dayanmıştır.

Jeopolitik Kırılmalar ve Düzenin Çöküşü

Bu bağlamda düşünüldüğünde, 2008 sonrasında ekonomik krizle başlayan sarsıntının kısa sürede jeopolitik alana yayılması şaşırtıcı değildir. ABD hegemonyasının sınırlarının görünür hâle gelmesi, Çin’in yükselişi, Rusya’nın yeniden güç siyasetine yönelmesi, Avrupa’nın stratejik bağımlılıkları ve Ortadoğu’daki istikrarsızlıklar, ABD emperyalizminin maliyetlerini dünyanın geri kalanı açısından giderek daha katlanılmaz hâle getirmiştir.

Bu dönemde savaşlar ve krizler istisnai olaylar olmaktan çıkarak düzenin işleyiş biçiminin bir parçası hâline gelmiştir. Ukrayna Savaşı, ABD-Çin rekabeti, enerji krizleri, tedarik zincirlerindeki kırılmalar ve Ortadoğu’daki çatışmalar, küresel sistemin artık tek merkezli bir istikrar üretemediğini göstermektedir. Devletler arası rekabet giderek doğrudan, sert ve çok boyutlu bir nitelik kazanmaktadır.

Bugün karşı karşıya olduğumuz durum basit bir geçiş krizi değildir. ABD hegemonyası sona ermiştir; fakat onun yerine yeni ve istikrarlı bir dünya düzeni kurulamamaktadır. ABD hâlâ dünya ekonomisi, finans sistemi, teknoloji ve askerî güç açısından önemli ağırlığa sahip bir aktördür. Ancak artık dünyayı tek başına düzenleme kapasitesine sahip değildir. Çin dünyanın en büyük sanayi gücü konumuna gelmiştir; fakat henüz küresel sistemi tek başına kurabilecek hegemonik bir kapasiteye ulaşmış değildir. Avrupa stratejik özerklik arayışındadır. Rusya ise askerî güç üzerinden düzenin sınırlarını zorlamaktadır.

Sonuç Yerine: İran Savaşı ve Hegemonya Krizi

Günümüz dünyası, hegemonik bir geçiş döneminden çok, hegemonya çöküşünün ürettiği krizin belirlediği bir düzensizlik evresidir. Güç merkezleri çoğalmakta; ancak bu çoğalma istikrarlı bir çok kutupluluk üretmemektedir. Aksine, ekonomik bağımlılıkların sürdüğü ama siyasal güvenin azaldığı; ticaretin devam ettiği ama stratejik rekabetin sertleştiği çelişkili bir dünya ortaya çıkmıştır.

İran Savaşı, bu düzensizlik döneminin temel özelliklerinin açığa çıktığı en çarpıcı tarihsel anlardan biridir. Savaş, emperyalistler arası rekabet alanına dönüşen küresel ortamın yeni bir kırılma noktası olarak karşımızda durmaktadır. Önemi de mevcut düzensizliği daha görünür kılmasından kaynaklanmaktadır. ABD bölgedeki etkisini giderek kaybederken; Çin, enerji güvenliği ve ticaret bağlantıları nedeniyle bölgenin savaş sonrası yeniden inşasında söz sahibi olmaya aday görünmektedir. Rusya ise AB’nin dışlayıcı politikaları nedeniyle Ortadoğu’daki denge arayışlarını kendi Avrasya stratejisinin bir parçası hâline getirmiştir. Başta Türkiye ve İran olmak üzere bölgesel aktörler de artık yalnızca büyük güçlerin uzantısı olarak hareket etmemekte; kendi özerk manevra alanlarını genişletmeye çalışmaktadır.

Dolayısıyla İran Savaşı, 1990’ların liberal iyimserliğinin tamamen geride kaldığını gösteren yeni bir eşiktir. Bu nedenle, “şairin dediği gibi”, bu bir “cesur yeni dünya”dır; fakat aynı zamanda çok ama çok tehlikeli bir dünyadır.