Bilge Kağan’ın Bilgeliği
Yakında yayımlanmayı hedeflediğim Bilge Kağan’ın Bilgeliği: Türk Liderliğinin DNA’sı başlıklı çalışmamda, Bilge Kağan’ı bir liderlik kuramcısı ve uygulayıcısı olarak günümüze taşımaya çalışıyorum.
Son yıllarda Bilge Kağan’a, Orhun Yazıtları’na ve Göktürklere yönelik ilginin belirgin biçimde arttığını görüyoruz. Tarihçilerin ve araştırmacıların bu alanda ortaya koyduğu çalışmalar, dönemin daha geniş bir dikkatle okunmasına önemli katkılar sağladı. Ben de bir sosyolog olarak uzun süredir Göktürk dünyasını ve özellikle Bilge Kağan’ın bıraktığı düşünsel mirası anlamaya çalışıyorum. Bu süreçte rahmetli Sencer Divitçioğlu’nun eserleri benim için önemli bir ufuk sağladı.
Bu çalışma, klasik anlamda bir tarih kitabı olma iddiası taşımıyor. Daha çok, Bilge Kağan’ın kendi anlatısından ve Orhun Yazıtları’nda dile gelen tarihsel tecrübeden hareketle liderlik, devlet aklı, meşruiyet, memleket fikri, toplumsal hafıza ve yeniden kuruluş meseleleri üzerine düşünme çabası olarak şekilleniyor.
Bu yüzden Bilge Kağan’ı Türk tarihinin büyük bir hükümdar olarak anlatmakla yetinmiyorum. Onun yaşam hikayesini; devletin kuruluşu, zayıflaması, toplumsal çözülme, yeniden toparlanma ve bir toplumun kendisini tarihsel özne olarak var edebilmesi açısından okuyorum.
Bu okumanın merkezinde Ötüken kavramı yer alıyor. Ötüken, eski Türk dünyasında sadece önemli olayların yaşandığı kutsal bir mekânın adı değildir; toplumsal varlığın sürekliliğini temsil eden siyasi merkez yani memleket fikrinin mekânsal karşılığıdır. Türklerin hareketli bir hayat sürmeleri, yerleşik olmadıkları anlamına gelmez. Bilge Kağan’ın Ötüken’in budunun memleketi olduğu üzerinde ısrarla durması, eski Türklerde göçebelik ile yerleşiklik fikrinin birbirini dışlamadığını gösterir. Hareket etmek başka bir şeydir; bir mekânı budunsal, yani ulusal merkez, memleket olarak bellemek başka bir şeydir.
Bu kitapta, Bilge Kağan’ın liderliğinin bileşenlerini çözümleyerek bu ayrımın Türk tarihini anlamak bakımından son derece önemli olduğunu vurguluyorum. Eski Türkler geniş bir bozkır coğrafyasında yaşadılar; hareket ettiler, savaştılar, farklı güçlerle ilişkiler kurdular, büyük kültürel sentezler yaptılar ve yeni alanlara açıldılar. Fakat bu “göçebelik”, siyasal anlamda yersiz yurtsuz olma hâli üretmedi. Tam tersine, Türklerin özgün tarihsel varlığı, coğrafi hareket kabiliyetini kaybetmeden memleket fikrini sahiplenmelerinde belirginleşti.
Bozkır, bugünkü anlamda sınırları çizilmiş kapalı bir ülke değildi. Öte yandan, bu geniş alanda, merkez fikrinden yoksun bir Türk kavmi de ortaya çıkmadı. Ötüken, bu geniş hareket alanı içinde Türklerin kendilerini siyasal ve tarihsel olarak sabitledikleri merkezdi.
Türklerde hareketli hayat; çeviklik, coğrafi esneklik ve geniş alanlarla ilişki kurma becerisi sağladı. Memleket fikri ise bu hareketin dağılmaya dönüşmesini engelledi. Memleket, terk edilse bile unutulmayan; uzak kalınsa bile hafızadan silinmeyen; tehdit altında olduğunda uğruna birleşilen, savunulan ve yeniden imar edilen yer olarak benimsendi.
Bu bakış, Türklerin Anadolu’daki uzun tarihini de farklı bir açıdan düşünmemizi sağlar. Bugünkü Türkiye, özellikle de Anadolu, Türk tarihinin yeni Ötüken’idir. Buradaki “yeni Ötüken” ifadesini iki coğrafya arasında basit bir yer değiştirme ilişkisi kurmak için kullanmıyorum. Kastettiğim şey, merkez fikrinin tarihsel dönüşümüdür. Ötüken eski Türk dünyasında nasıl merkez, hafıza ve siyasal süreklilik fikrini taşıyorsa, Anadolu da 11. yüzyıldan itibaren Türklerin yeni tarihsel merkezi hâline gelmiştir.
Bu sürecin Cumhuriyet’le başlamadığını hepimiz biliyoruz. Türklerin Anadolu’daki varlığı, Malazgirt sonrasında yalnızca askerî fetihlerle açıklanamaz. 11. yüzyıldan itibaren Anadolu’da yeni bir yurt kurma süreci başlamıştır. Bu nedenle Türklerin Anadolu’ya gelişi, mekânla bağı olmayan birtakım göçebelerin Orta Asya’dan kopup köksüz biçimde başka bir coğrafyaya savrulmaları ve talihin bir cilvesiyle burada kök salmaları şeklinde anlaşılamaz, anlatılamaz
Türkler hiçbir zaman anayurtlarıyla bağlarını tümüyle kopararak göç eden topluluklar olmadılar. Eski yurt fikrini, merkez duygusunu ve siyasal hafızayı yanlarında taşıyarak yeni coğrafyalarda yeniden kurucu bir tarihsel özne olarak hareket ettiler. Anadolu’ya yerleşmeleri, tarih bilgisi ve sezgisinden yoksun kimi kişilerin iddia ettiği gibi gelip başkalarının toprağına “çökme” değildir. Türkler Anadolu’yu yeni yurtları bellemiş; burada kök salmış, devlet kurmuş, şehirleri dönüştürmüş, toprağı işlemiş, kurumlar oluşturmuş ve memleket fikrini yeniden inşa etmişlerdir.
Bu yüzden Anadolu, Türkler için yalnızca fethedilmiş bir toprak parçası değildir. Bin yıla yaklaşan bir süre içinde siyasal hafızanın üretildiği, devletlerin kurulduğu, toplumsal varlığın yeniden tanımlandığı yeni Ötüken olmuştur. Bugünkü Türkiye’nin tarihsel anlamı da burada yatar. Türkiye, basit anlamda modern Cumhuriyet’in kurumsal adı değildir; Anadolu’da uzun yüzyıllar boyunca biriken Türk siyasal varlığının, memleket fikrinin ve tarihsel sürekliliğin çağdaş biçimidir.
Bilge Kağan’ın dünyası, bu söylediklerimi sade fakat derin bir kavrayışla destekler. Onun liderlik uyarılarını incelemek, bugünü ve kendimizi anlamamıza ışık tutar. Bilge Kağan bize yüzyıllar ötesinden şöyle seslenir: Güç tek başına yeterli değildir. Savaş kazanmak önemlidir; fakat kazanılanı kalıcı bir düzene dönüştürmek daha zordur. Bağımsızlık değerlidir; ancak onu koruyacak akıl, kurum, hafıza ve memleket bilinci yoksa bu kazanım zamanla zayıflayabilir. Geçmişle övünmek hoş ve onur verici olabilir; fakat geçmişi eleştirmeden, felaketlerden ders çıkarmadan yaşayan bir toplum geleceğini kaybedebilir.
Bilge Kağan’ın bilgeliğinin özü sade ama gerçekleştirilmesi zor bir düşüncede toplanır: Gücü akılla birleştiren; dünyaya açılırken memlekete bağlılığını sürdüren; hafızasını yıkımlara rağmen yeniden kuruluş iradesiyle tazeleyen bir budun yoluna devam eder.