İran Savaşı, Stagflasyon Riski ve Kritik Mineraller: Economist’teki Tartışma

28 Şubat 2026’da başlayan İran savaşı, küresel ekonomi açısından yeni bir belirsizlik döneminin kapısını araladı. Enerji piyasalarında artan oynaklık ve yükselen jeopolitik riskler, dünya ekonomisini yeniden stagflasyon tartışmalarının içine çekti. Küresel büyüme beklentileri zayıflarken enflasyon baskıları güç kazandı. Bu gelişmeler kısa vadede enerji piyasalarına odaklanan bir tartışma yarattı. Ancak Economist’te yayımlanan dikkat çekici bir editoryal analiz, küresel güç rekabetinin daha derin bir ekonomik eksene kaydığını savunuyor. Bu tartışmanın merkezinde ise kritik mineraller yer alıyor.

Economist’e göre mevcut durum tarihsel bir benzetmeyle daha iyi anlaşılabilir. 1973 petrol krizi, küresel ekonominin enerjiye olan bağımlılığını dramatik biçimde ortaya koymuştu. Petrol ihracatının siyasi bir araç olarak kullanılması Batı ekonomilerinde büyük bir şok yaratmıştı. Günümüzde ise benzer bir stratejik kırılganlığın farklı bir alanda ortaya çıktığı öne sürülüyor. Küresel üretim sistemi, belirli mineral tedarik zincirlerine yüksek derecede bağımlı hale gelmiş durumda ve bu zincirlerde Çin belirleyici bir ağırlığa sahip.

Verilen örnekler bu yoğunlaşmayı açık biçimde gösteriyor. Dünya tungsten üretiminin büyük bölümü Çin’de gerçekleşiyor. Gallium rafinasyonunun neredeyse tamamı yine Çin’de bulunuyor. Nadir toprak elementlerinin işlenmesinde de Çin küresel merkez konumunda. Bu tablo yalnızca ticari bir yoğunlaşmayı değil, aynı zamanda stratejik bir güç dengesini de yansıtıyor.

Analize göre Çin son yıllarda bu gücünü kullanma kapasitesini de gösterdi. Bazı nadir toprak elementlerinin ihracatına getirilen sınırlamalar, savunma sanayii ve ileri teknoloji sektörlerinde ciddi endişeler yarattı. ABD Savunma Bakanlığı’nın tedarik programlarının bazı bölümlerinde risk oluştu. Otomotivden yenilenebilir enerjiye kadar birçok sektör benzer kırılganlıklarla karşı karşıya kaldı.

Bu gelişmeler Washington’da güçlü bir politika tepkisini beraberinde getirdi. ABD, kritik mineral tedarik zincirlerini çeşitlendirmek amacıyla geniş kapsamlı bir program başlattı. Yeni madencilik projeleri destekleniyor, stratejik stoklar oluşturuluyor ve uzun vadeli tedarik anlaşmaları ile fiyat garantileri gündeme geliyor. ABD yönetimi, onlarca farklı mineral için alternatif kaynaklar yaratmayı hedefleyen kapsamlı bir girişim yürütüyor.

Bununla birlikte Economist’teki değerlendirme, bu stratejinin bazı önemli riskler içerdiğini savunuyor. Washington’un mineral politikası fazla dağınık bir yapı sergiliyor ve kamu kaynakları çok sayıda projeye yayılıyor. Bazı projelerin ekonomik fizibilitesi sınırlı görünüyor. Madencilik sektörüne sağlanan devlet destekleri zaman zaman fırsatçı girişimleri teşvik edebiliyor ve bazı yatırımcılar kamu fonlarından yararlanmak amacıyla zayıf projeler sunabiliyor.

Analizde ayrıca ABD’nin odak noktasını yanlış belirlemiş olabileceği yönünde bir eleştiri de yer alıyor. Çin’in asıl avantajı yalnızca maden üretiminde değil, rafinasyon ve işleme kapasitesinde ortaya çıkıyor. Birçok mineral farklı ülkelerde çıkarılsa da işlenme süreci büyük ölçüde Çin’de gerçekleşiyor. Bu nedenle tedarik zincirindeki asıl darboğazın rafineriler ve işleme tesisleri olduğu vurgulanıyor.

Economist’in değerlendirmesi ABD için üç temel politika yönelimi öneriyor. İlk olarak, politika odağının daraltılması gerektiği belirtiliyor. Kritik mineral listesi oldukça geniş tutulmuş durumda. Oysa bazı metaller bol bulunuyor ya da kolayca ikame edilebiliyor. Bu nedenle önceliğin gerçekten stratejik öneme sahip sınırlı sayıdaki minerale verilmesi gerektiği savunuluyor.

İkinci olarak, politika araçlarının daha hedefli biçimde kullanılması öneriliyor. Stratejik stoklar kriz dönemlerinde önemli bir güvenlik sağlayabilir. Uzun vadeli satın alma anlaşmaları özel yatırımları teşvik edebilir. Rafinasyon ve işleme kapasitesine yönelik destekler ise tedarik zincirinin en kritik aşamalarını güçlendirebilir.

Üçüncü olarak, piyasa mekanizmasının korunmasının önemine dikkat çekiliyor. Economist’e göre fiyat sinyalleri ekonomik uyum ve teknolojik yenilik açısından merkezi bir rol oynar. Arzın sınırlı olduğu dönemlerde yükselen fiyatlar yeni yatırımları teşvik eder ve bu süreç aynı zamanda yeni teknolojilerin gelişimini hızlandırır.

Analizde uluslararası işbirliğinin önemi de vurgulanıyor. ABD’nin “America First” yaklaşımı bazı müttefiklerde endişe yaratıyor. Oysa mineral tedarik zincirleri doğası gereği küresel bir yapıya sahip. Avrupa güçlü mühendislik kapasitesiyle önemli bir aktör konumunda bulunurken Japonya tedarik zinciri yönetimi konusunda ciddi bir deneyime sahip. Bu ülkeler arasında kurulacak işbirliği küresel piyasaların derinliğini artırabilir.

Sonuç olarak İran savaşı küresel ekonomi açısından yeni bir kırılma noktası oluşturdu. Enerji piyasalarındaki dalgalanmalar stagflasyon riskini güçlendirdi. Ancak Economist’te yürütülen tartışma, daha uzun vadeli bir jeoekonomik dönüşüme işaret ediyor. Büyük güç rekabetinin yeni ekseni giderek daha belirgin biçimde kritik mineral tedarik zincirlerinde şekilleniyor. Petrol yirminci yüzyılın stratejik kaynağıydı. Kritik mineraller ise yirmi birinci yüzyılın stratejik kaynakları olarak küresel ekonomi politiğin merkezine yerleşiyor.