Bugünkü dünya düzenini anlatırken en sık kullanılan kavramlardan biri “çok kutupluluk” (multipolarity). ABD’nin tek başına belirleyici olduğu dönemin geride kaldığı; Çin’in yükseldiği, Hindistan’ın büyüdüğü, Rusya’nın askerî ağırlığını koruduğu ve Avrupa’nın kendi hareket alanını genişletmeye çalıştığı bir dünyada bu tanım ilk bakışta makul görünüyor.
Ancak 2026 dünyası bu kavrama tam olarak oturmuyor. Karşımızda birbirine benzeyen birkaç büyük kutup yok. Askerî, finansal, teknolojik, üretimsel, enerjiye dayalı ve düzenleyici iktidar aynı ellerde toplanmıyor. Bu alanların her birinde farklı aktörler öne çıkıyor.
Burada güç ile iktidarı birbirinden ayırmak yararlı olabilir. Güç, bir aktörün sahip olduğu ya da erişebildiği kapasitedir. Sermaye, askerî kuvvet, teknoloji, nüfus, enerji kaynakları, bilgi, coğrafi konum, büyük bir pazar veya kritik bir hammadde birer güç kaynağı olabilir. İktidar ise bu kapasitenin örgütlenerek başkalarının seçeneklerini ve davranışlarını etkileyebilir hâle gelmesidir.
Büyük bir pazara sahip olmak güçtür; o pazara erişmek isteyen şirketlere belirli kuralları kabul ettirebilmek ise iktidardır. Teknolojik bilgi güçtür; başkalarının hangi teknolojiye, hangi koşullarda ulaşacağını belirleyebilmek iktidardır. Enerji rezervine sahip olmak güçtür; enerji akışını, güzergâhını veya erişim koşullarını etkileyebilmek iktidardır.
Küresel düzeni de bu anlamda bir iktidar ilişkileri ağı olarak görmek mümkün.
Kutuplu Dünyada İktidar Nasıl Örgütleniyordu?
Soğuk Savaş’ın iki kutuplu düzeninde iktidarın farklı biçimleri büyük ölçüde iki siyasi merkez etrafında kümelenmişti. ABD ve Sovyetler Birliği yalnızca askerî bakımdan güçlü değildi. Her ikisinin de kendi güvenlik sistemi, müttefikleri, ekonomik bağlantıları ve ideolojik etki alanı vardı.
Bir devletin sistem içindeki yeri çoğu zaman hangi kutba yakın olduğuna bakılarak anlaşılabiliyordu. Güvenlik ilişkileri, diplomatik yönelimler ve ekonomik bağlantılar bütünüyle örtüşmese de genel olarak aynı siyasi eksen etrafında şekilleniyordu.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından ABD çok daha kapsamlı bir üstünlük elde etti. Askerî kapasitesine doların merkezî konumu, büyük finans piyasaları, teknoloji şirketleri ve uluslararası kurumlar içindeki ağırlığı eklendi. 1990’ların “tek kutupluluk” (unipolarity) tanımı, işte bu bütünleşmiş üstünlüğü ifade ediyordu.
Çin’in yükselişiyle birlikte eski kavramsal çerçeve bu kez “çok kutupluluk” kavramıyla geri döndü. ABD’nin yanına Çin, Rusya, Hindistan ve Avrupa eklendi; önemli aktörlerin çoğalması yeni kutupların doğuşu olarak okundu, yorumlandı.
Oysa büyük aktör olmak ile bir kutup olmak aynı şey değildir. Bir devlet dünya siyasetinde büyük bir ağırlığa sahip olabilir; ancak bu durum, ekonomik, askerî, teknolojik ve siyasi ilişkileri kendi kanalları üzerinden bütünleştirebildiği anlamına gelmez.
Farklı İktidar Biçimleri, Farklı Merkezler
Bugün, ABD, askerî, parasal ve finansal iktidarın başlıca merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor. Doların konumu, Amerikan sermaye piyasaları, askerî kapasite ve teknoloji şirketleri Washington’a geniş bir etki alanı sağlıyor.
Çin’in konumu ise farklı bir bileşime dayanıyor. Üretim kapasitesi, sanayi ekosistemi, ticaret hacmi, altyapı bağlantıları ve teknolojik yetenekleri Pekin’i dünya ekonomisinin vazgeçilmez aktörlerinden biri hâline getiriyor.
Avrupa Birliği’nin etkisi büyük ölçüde pazar büyüklüğü ve düzenleme kapasitesi üzerinden oluşuyor. Avrupa’da kabul edilen bazı kurallar, küresel şirketlerin başka pazarlardaki davranışlarını da değiştirebiliyor.
Körfez ülkeleri enerjiye dayalı güçlerini büyük sermaye fonları ve küresel yatırımlarla genişletiyor. Hindistan; büyük iç pazarı, nüfusu, hizmetler sektörü, teknolojik kapasitesi ve büyüyen sanayisiyle ayrı bir ağırlık oluşturuyor. Rusya ise askerî kapasitesi, enerji kaynakları ve coğrafi konumu sayesinde ekonomik büyüklüğünün ötesinde bir etki yaratabiliyor.
Bu aktörleri tek bir hiyerarşi düzenine göre sıralamak çok şey anlatmıyor. Çünkü bir alandaki üstünlük, diğer alanlara kendiliğinden taşınamıyor. Örneğin, ABD’nin dünya parası üzerindeki tartışmasız üstünlüğü, teknoloji alanında tartışmasız bir lider olmasını sağlamıyor.
“Merkez” kavramı bu noktada daha kullanışlıdır. Bir aktörün merkez olması-örneğin, paranı merkezi olması- bütün iktidar araçlarını elinde bulundurmasını gerektirmez. Belirli bir ilişki alanında-örneğin, ödeme sistemlerinde- başkalarının tercih ve hareketlerini etkileyebilecek üstün bir konuma sahip olması yeterlidir.
Finansın, üretimin, enerjinin, teknolojinin, düzenlemenin ve lojistiğin haritaları bu nedenle tam olarak üst üste gelmiyor. Üstelik bu merkezlerin tümü devletlerden de oluşmuyor. Büyük teknoloji şirketleri, finans kuruluşları, ödeme sistemleri, enerji şirketleri, liman işletmeleri, veri platformları ve standart belirleyen kurumlar da küresel iktidarın oluşumunda rol oynuyor.
Dolayısıyla tek bir dünya hiyerarşisinden çok, iç içe geçmiş birden fazla hiyerarşiyle karşı karşıyayız. Ve bu, düşünebileceğimizden daha çok bugünü geçmişten ayırıyor.
Çok Merkezli Dünyada Dış Politika
Bu yapı dış politikayı da değiştiriyor.
Hindistan, ABD ile güvenlik ve teknoloji alanlarında yakınlaşırken Rusya ile enerji ilişkilerini sürdürebiliyor ve BRICS içinde Çin’le birlikte hareket edebiliyor. Körfez ülkeleri Amerikan güvenlik sistemiyle bağlarını korurken Çin ve diğer Asya ülkeleriyle ekonomik ilişkilerini genişletebiliyor. Türkiye ise NATO üyesi olmayı sürdürürken Avrupa, Rusya, Körfez, Kafkasya ve Orta Asya ile farklı kanalları aynı anda kullanabiliyor.
Bu davranışları yalnızca “denge politikası” olarak adlandırmak olanları anlayamamakla sonuçlanır. Çok merkezli bir düzende farklı iktidar alanlarıyla aynı anda ilişki kurmak bir denge politikası değil, dengesizliğin ortasında rekabetçi avantaj sağlamanın en kısa yoludur.
Orta büyüklükteki devletlerin pazarlık gücü de tam olarak bu nedenle artmıştır (Carney’in kulakları çınlasın). Türkiye, Suudi Arabistan, BAE, Pakistan, Brezilya veya Endonezya yeni birer kutup adayı olarak ortaya çıkmamışlardır. Bu devletlerin belirli bağlantılar üzerinde etkili olmaları, bazı alanlarda vazgeçilmez hâle gelmeleri veya alternatif kanallar yaratabilmeleri siyasi ağırlıklarını artırmıştır. Bu yeni kapasitelerini bir kaldıraç olarak kullanarak küresel hiyerarşide yükselmişlerdir.
Kısacası, büyük devletlerin üstünlüğü sürmektedir. Ancak bu üstünlüklerini orta güçlerle daha yoğun bir pazarlık, aracılık ve karşılıklı bağımlılık ortamında kullanmaktan başka çareleri bulunmamaktadır.
Dünya Ekonomisi: Küreselleşmeden Geri Çekilme mi, Yeniden Küreselleşme mi?
Bu çerçeve, küreselleşme tartışmasını da yeniden düşünmeyi gerektiriyor.
Son yıllarda “küreselleşmeden geri çekilme” (deglobalization) kavramı sıkça kullanılır oldu. Ticaret savaşları, yaptırımlar, teknoloji kısıtlamaları, sanayi politikalarının geri dönüşü ve tedarik zincirlerinin yeniden düzenlenmesi bu yorumu destekledi.
Buna rağmen üretim, sermaye, ticaret, teknoloji ve finans dünya ölçeğinde genişlemesini sürdürdü. Değişen, daha çok akışların güzergâhları ve bu akışlara bağlanan siyasi koşullar oldu.
Bu nedenle “yeniden küreselleşme” (reglobalization) kavramı daha açıklayıcı olabilir.
Halihazırda, şirketler Çin’den bütünüyle çıkmak yerine üretimlerinin bir bölümünü Hindistan, Vietnam, Meksika veya başka ülkelere kaydırıyor. Enerji hatları yeniden düzenleniyor. Kritik minerallere erişim için yeni ortaklıklar kuruluyor. Belirli teknolojik bağımlılıklar azaltılmaya çalışılırken diğer alanlardaki ekonomik ilişkiler sadece sürdürülmüyor daha da yoğunlaşıyor.
Başka bir deyişle, küresel ekonomi küçülmekten çok yeniden örgütleniyor.
Bu noktada emperyalizm tartışmasını da hesaba katmak gerekiyor. Modern emperyalizm; sermayenin dünya ölçeğindeki genişlemesi, pazarlar, hammaddeler, yatırım alanları, finans ve stratejik geçiş noktaları üzerindeki mücadeleyle birlikte gelişti. Emperyalizm çağı sona ermeden gerçek anlamda bir küreselleşmeden geri çekilmenin ortaya çıkmasını beklemek pratik sonuçları vahim olabilecek teorik bir büyük hata olur.
Bu açıdan yeniden küreselleşmenin bugünkü biçimi, şiddetlenmiş emperyalist rekabet olarak okunmalıdır.
Bölgesel İktidarların Küresel Rekabeti mi?
Benzer bir soru “bölgeselleşme” (regionalization) için de sorulabilir.
Dünya gerçekten kendi içine kapanan bölgesel bloklara mı ayrılıyor?
Günümüzde bölgesel iktidar konumlarının temel hedefi ve işlevi bölgesel kapanma değil. Örneğin Avrupa Birliği bürokrasisi, kendi içine kapanmış bir bölgesel düzen kurmanın peşinde değil. Avrupa Birliği, kendi pazarında oluşturduğu düzenleyici kapasiteyi dünya ölçeğinde kullanmayı hedefleyen bölgesel bir iktidar odağıdır.
Benzer biçimde Çin, Asya’ya kapanmak bir yana, üretim ve altyapı bağlantılarını başka kıtalara taşımak için hızlı adımlar atıyor. İran Savaşı’na rağmen Körfez devletleri, enerji ve sermaye aracılığıyla Amerika’dan Asya’ya uzanan yatırımlarını sürdürüyor. Hindistan ise üretim kapasitesini geliştirerek küresel tedarik zincirlerinde daha merkezî bir konum edinme yönünde ilerleyeceğinin sinyallerini veriyor.
Özetle bölgesel iktidar, küresel sistemden çekilmenin değil, küresel rekabete daha güçlü biçimde katılmanın bir aracı hâline gelmiş durumda.
Bu açıdan “bölgeselleşme” yerine bölgesel iktidar kurmuş aktörler arasındaki küresel rekabetten söz etmek daha açıklayıcı olabilir.
Bu nedenle, ABD hegemonyasının gerilemesiyle birlikte emperyalizmin de zayıfladığını söylemek, yükselen yeni emperyalist güçlere yanlış biçimde antiemperyalist bir kimlik atfetmekten başka bir anlama gelmez. Bugünün şiddetlenmiş emperyalist rekabet ortamında, giderek daha güçlü merkezlere dönüşen bölgesel devlet iktidarlarına birer kurtarıcı gözüyle bakmamak gerekir.
Tartışma
“Çok kutupluluk” yerine “çok merkezlilik” demek, küçük bir terminoloji düzeltmesi gibi görülebilir. Oysa bu tercih, dünyayı okuma biçimimizi değiştiriyor.
Dış politikada mesele artık yalnızca kimin kiminle ittifak kurduğu değil; finans, teknoloji, enerji, ticaret ve güvenlik alanlarındaki konumların bir arada nasıl yönetildiğidir.
Şirketler açısından da benzer bir değişim söz konusu. Nerede üretim yapılacağı, hangi tedarikçinin seçileceği, hangi teknoloji sistemine girileceği veya hangi pazara yatırım yapılacağı artık yalnızca maliyet ve getiri hesabıyla açıklanamıyor. Bu kararların her biri belirli iktidar ilişkilerinin içinde alınıyor.
Bu bakış, şirket stratejisinin de yeniden konumlandırılmasını gerektiriyor. Şirketlerin yalnızca faaliyet gösterdikleri pazarları değil, içinde yer aldıkları iktidar ağlarını da okumaları gerekiyor. Hangi bağımlılıkların hareket alanını daralttığını, hangi bağlantıların yeni seçenekler yarattığını ve jeopolitik bir değişimin operasyonel kararlara hangi kanallardan ulaştığını anlamak giderek daha önemli hâle geliyor.
Belirsizlik dediğimiz olgu da bu dünyada farklı bir içerik kazanıyor. Karşımızda yalnızca daha sık şok yaşayan bir dünya ekonomisi yok. Birbiriyle örtüşmeyen ve zaman zaman çatışan iktidar alanlarının aynı anda işlediği yönetilebilmesi çok zor bir düzen var.
“Belirsizlik Çağı” denen bu dönemi eğitimlerimde işte bu bakış açısıyla ele alıyorum.
Bu yaklaşımı kendi çalışmalarınızda daha ayrıntılı ele almak, eğitimlerime katılmak ya da şirketinizin yönetici eğitim programlarına bu içerikleri dâhil etmek isterseniz Koç Üniversitesi Yönetici Geliştirme Programları ile iletişime geçebilirsiniz.
Web: https://ygp.ku.edu.tr/tr
E-posta: executive@ku.edu.tr
Telefon: +90 212 338 13 05
Adres: Koç Üniversitesi İstinye Kampüsü, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, No. 205, Rumelifeneri Yolu, Sarıyer 34450, İstanbul